DZIENNIK ORNITOLOGA

Poezja Jerzego Ł. Kaczmarka jest wizyjna i pełna wyrazistych porównań, obrazów, symboli – ma swój niepokojący nastrój i nieustannie zmusza czytelnika do refleksji. To jest próba odzwierciedlenia świata i ukazania jego niezwykłych głębi, barw i dźwięków, smaków i zapachów, a nade wszystko przestrzeni ontycznych. Poeta bytuje w imaginacyjnym zawieszeniu, w świecie czystych znaczeń i skończonych treści, ale wymowa przywoływanych symboli bywa u niego tragiczna, groźna, często przerażająca. Taki wszakże jest wymiar istnienia pośród świata, w którym świadomość implikowana jest przez nieustający rytm krwi płynącej w żyłach i pracę wielu skomplikowanych organów, w tym przede wszystkim mózgu. Poeta musi oswajać znaczenia i próbować dotrzeć do ukrytych wymiarów, do prawd esencjonalnych, do tego, co dla wielu przez całe życie pozostanie odległą tajemnicą. On jest kapłanem i prawodawcą obrzędu istnienia i zatrzymując się nad konkretnymi sytuacjami, sprawdzając realność świata, reaktywuje sensy, odnawia pierwotną treść. Cztery elementy wyznaczają ramy każdego bytowania, ale żeby dostrzec eternalny wymiar wody, ognia, ziemi i powietrza potrzebna jest specyficznie ukształtowana wyobraźnia, jakby rodem przeniesiona z zamierzchłych kosmogonii. Pisanie wierszy jest próbą nowego ustanowienia żywiołów, chwilą pierwszą i ostatnią zarazem, momentem alfa i omega, zaczynem i rozpadem.

Niezwykłe są owe zatrzymania świata i utrwalenia przestrzeni w liryce Kaczmarka – niby to proste słowa, niby znane obrazy, ale w takim doborze i z taką dykcją, stają się one fascynującą poezją. Otwiera ona przed czytelnikiem nowe horyzonty i pozwala dostrzec jednię doświadczeń i pragnień, utrwalonych w pamięci najprostszych, elementarnych cząstek i całych, złożonych systemów semantycznych. Dla poety ważne jest też nieustające przechodzenie, metamorfoza, która nie ma końca; wciąż pojawiające się fenomeny natury i psychiki, wciąż napływające jaskrawe obrazy. Ktokolwiek weźmie do ręki tę książkę, będzie musiał odpowiedzieć sobie na pytanie czy świat wykreowany przez twórcę jest koherentny, czy ma właściwą podbudowę filozoficzną i kulturową, ale jednocześnie – odrzuci wszelkie jednoznaczne klasyfikacje, zauważy płynność znaczeń i wartość plastycznych przybliżeń, zaakceptuje uprawianą przez twórcę poetykę chwili i cząstki. Ta poezja jest ważką próbą rekonstrukcji świata, w wielu kadencjach i wielu odmianach. Człowiek poety idzie przez czas i próbuje znaleźć swoje miejsce, swój magiczny zakątek, w którym mógłby czuć się bezpieczny i mógłby spokojnie planować kolejne okresy istnienia. Ale świat niesie swoje zagrożenia i stale destabilizuje rzeczywistość – obok chwil szczęścia i ekstazy, są momenty depresji, poczucia przegranej i zmarnowania szans. Poezja bywa ukojeniem, ale też i demaskacją, uczciwym procesem, w którym winy i kary są sprawiedliwie ważone. Nowy wiersz jest obietnicą i zarazem zagrożeniem dla sztucznie budowanego ładu ziemskiego, a nowy dzień musi mieć wyraźne utwierdzenie w realiach fizycznych i psychicznych – wszakże każda chwila jest zmaganiem się z entropią. Dlatego tak ważne dla poety są momenty zadumy, kiedy patrzy na zatrzymane sytuacje, kiedy spogląda w przepaść tego, co się zdarzyło i co może jeszcze się przydarzyć.

Wielką wartością tej poezji jest umiejętność syntetyzowania, dookreślania i wyodrębniania integralnych znaków, sememów, przedziałów czasowych, które zdawały się błahe, a teraz – z perspektywy lat – mają być może centralne usytuowanie dla życiorysu. Ta sztuka słowa dotyka spraw najprostszych i zarazem najważniejszych, jest rodzajem lirycznej epistemologii i ontologii. Opis doświadczeń jednostki staje się w niej wykładnią praw obowiązujących w świecie. W konstrukcji wierszy najważniejszy jest prosty język, który został wyposażony w niezwykłą głębię metaforyczną i symboliczną i stał się sam w sobie znakiem czasu. Przywoływane zdarzenia, sytuacje i chwile, pojawiają się tutaj w opozycji do innych momentów z życia i dokumentują przemijanie. Spojrzenie na dziecko i na człowieka, który przeszedł sporą przestrzeń życia, rodzi refleksje natury ogólnej i staje się rodzajem przypowieści. Poeta patrzy na swój los i na dzieje, w których uczestniczy, jak na drogę, którą przechodzi każdy człowiek od samego zarania. To jest obraz liryczny i ejdetyczny, w którym dodatkowo pojawia się tajemnicze numinosum. Tutaj mądrość jest niepodważalną wartością, bo wyposaża egzystencję w kontekst kulturowy, tworzy przestrzeń, w której ma swoje miejsce świadomość początku i końca wieku, w której mieszczą się treści naiwne i filozoficzne, pierwiastkowe i metafizyczne. To jest poezja wielkich wartości i ogromnych wzruszeń, liryka początku i wpisanej w każde istnienie nieuchronnej ostateczności.

Ks. Jan Wojciech Pomin jest poetą nieustannie poszukującym właściwej formy wyrazu poetyckiego, nośnego kształtu słowa i głębi treści metaforycznej. Jego cykl antoniański ma mało sobie równych w liryce polskiej, tym bardziej, że wiele w nim odniesień do filozofii i teologii, do sztuki i prawdziwie wielkiej poezji. To są twórcze asocjacje, w których na plan pierwszy wysuwa się postać Antonia, arbitra elegancji i prawodawcy, a zarazem alter ego samego autora. Można by napisać rozbudowane eseje na kanwie wielu z tych wierszy, ale spojrzenie z góry każe wskazać najistotniejsze elementy wyobraźniowe i epistemologiczne i zatrzymać się dłużej przy podłożu ontologicznym tego dzieła. Niewątpliwie wyrasta ono z ustaleń biblijnych, starotestamentowego wskazania obecności dobra i zła w świecie, jako pierwiastków immanentnych, towarzyszących stworzeniu i ustalających proporcje dla każdego bytu, dla każdej historii ludzkiej i ziemskiej. Antonio jest też wyrazistą multiplikacją Chrystusa, podążającego nieustannie przez dzieje i łowiącego byty niczym rybak z Genezaret. Na te warstwy podstawowe jego osobowości nakładają się przezroczyste błony mitu, filozofii starożytnej (przede wszystkim Platona, Arystotelesa i Heraklita), a potem takich ekstremalnych myślicieli jak Spinoza i Kartezjusz, Kant i Hegel, a nawet Scheler i Wittgenstein. Przy powszechnym upadku metrum poetyckiego, Pomin konstruuje swoje wiersze na zasadzie kontrapunktu muzycznego, a potem aranżuje je jak rozbudowane symfonie. O ile Bóg stale wpatruje się w głębie istot ludzkich, o tyle poeta patrzy na przestrzał cielesnych bytów i zatrzymuje wzrok na tych cząstkach znaczeniowych, które mogą stać się zaczynem kolejnej lirycznej syntezy. To jest poezja trudna tylko dla tych, którzy szukają łatwych wzruszeń i malowniczości ocierającej się o kicz, ale przecież każda maksymalistyczna sztuka słowa poszukuje partnera i poeta nie może zniżać się do poziomu tych, którzy nie rozumieją czym jest prawdziwe czuwanie przy słowie. On autentycznie wypełnia pustkę znaczeniami, pointuje chwile i wydobywa na światło dzienne to, co miało pozostać w mroku i nieustannie degradować człowieka. Antonio prowadzi prywatną walkę z Szatanem, który do konfrontacji z siłą jego umysłu wysyła z doliny cienia intelektualistę piekielnego – Mefistofelesa. Przybiera on różnorakie kształty, zakłada maski spotykanych ludzi i nieustannie stara się wyprowadzić na manowce przeciwnika. Ale poeta zdaje sobie sprawę z zagrożenia, a żarliwa wiara w Boga, pozwala mu czuwać, daje siły, roznieca ogień wewnętrzny i demaskuje przebiegłego wroga.

 Życie nie składa się z samych jasnych chwil, istoty ludzkie dochodzą do światła poprzez różnorakie ciemne doliny, bo przecież: nikt w czasie/ nie jest czystym duchem/ aniołów nie widać okiem/ są poza prawem ciała/ niezmienne istotowo. To znaczy, że prawdziwa czystość możliwa jest dopiero w świecie pozacielesnym, w przestrzeniach ducha, w którym nie ma już ziemskiej metamorfozy, a istotowość możliwa jest tylko w poszczególnych kręgach spirytualnych. Stąd sfery anielskie dzielą się na trony, chóry, armie serafinów i archaniołów, a Bóg w Trójcy jedyny jest istotą wszystkiego, każdą oddzielną cząstką i zarazem skończoną całością. Antonio przynależy tyleż do sacrum, co do profanum, zdaje się być najczystszym aniołem, ale jednocześnie, z konieczności, uczestniczy w zepsuciu ziemskim, gdzie chorowite ciała nieustannie podążają w kierunku rozkładu i ostatecznie na chwilę przegrywają ze złem: Antonio/ z brzegu myśli/ widzi twarze/ maski weneckie/ białe policzki/ śmieszne/ oderwane od rzeczywistości/ w ciemnej dolinie/ w morzu cieni/ odcięte od doskonałej/ jasności. Jako strażnik obszarów tajemnicy, próbuje już tutaj, na ziemskim padole pomagać tym, którzy stawią się kiedyś na Sądzie Ostatecznym. Jego wsparcie jest subtelne, przypominające modlitwę dziecka, a jednocześnie ma w sobie moc sakramentów, przed którą czmychają czarne istoty, kłębiące się na samym dole doliny cienia i nawet mędrek Mefistofeles odstępuje go na bezpieczną odległość. Teksty, które wypowiada Antonio stają się rodzajem egzorcyzmu, odwołania do imienia Jezus i mocy bitewnej św. Michała Archanioła, ale też dokumentują jego lęki i chwilowe poczucie zagubienia. On, jak każdy człowiek, miewa gorsze momenty, staje nagle na drodze i rozgląda się przestraszony wokół siebie. Na szczęście wiara jest w nim tak silna, że wszelkie zasadzki zła nie mają szans powodzenia, a momenty zwątpienia przekuwane są w siłę następnych dni i nocy, w sacrum niepodważalne i ostateczne.

 Nie znaczy to, że poezja Ks. Jana Wojciecha Pomina orbituje tylko w stronę świętości, wręcz przeciwnie, ma ogromny walor antropologiczny, odnosząc zdarzenia świata ludzkiego do kreacji boskiej, nie zapomina o ułomnych cząstkach, które w niej uczestniczą. To są historie poszczególnych ludzi, z krwi i kości, to wskazania błędów, ale też i niespotykanej urody życiorysów. To jest takie samo piękno, jak na rysunkach anatomicznych Leonarda da Vinci, to są kryptocytaty z jego studiów szat, organów i postaci kobiet, zawierających w sobie pierwiastek maryjny, ale żyjących infernalnymi pragnieniami. Intelektualista Antonio znalazł swoją samotnię, ale nie czuje się w niej wyobcowany – jego zakorzenienie w Bogu łagodzi ból upływającego czasu i daje mu siłę w sytuacjach krańcowych, motywuje go do walki. Mógłby przecież pójść błędną ścieżką i jak wielu artystów tej miary zagłębić się w dewiacje, posmakować goryczy absyntu, mógłby – jak jego przyjaciel – szukać szczęścia w ramionach pięknej kobiety. Ale on, przy całej subtelności i łagodności, ma w sobie twardość kamienia, co jakoś upodabnia go do marmurowych rzeźb mistrzów renesansu i baroku. Mają one w sobie element pierwotnej materii, a zarazem stają się wiotkie jak Pieta Michała Anioła, jak David Donatella, jak Ekstaza św. Teresy Giovanniego Lorenzo Berniniego. Coś z tych kreacji jest w postaci i kształcie Antonia, coś każe go ustawiać w jednym szeregu z największymi dokonaniami artystycznymi w dziejach ludzkości. I nie ma w tym przesady, bo nie jest to proste porównanie, w jakim gustują tandetni krytycy poezji, wręcz przeciwnie, to rodzaj asocjacji i nieustannego pragnienia bohatera tej poezji by być jak rysunek Leonarda, jak fała szaty św. Teresy, by mówić jak Pan Cogito, a wreszcie by uświadamiać zawiłości numinosum ludziom, którzy nawet go nie przeczuwają: Antonio/ uprawia wiedzę/ minionych istnień/ przebrzmiałych wydarzeń/ dla bycia nowych/ rozumnych twarzy/ pragnie przybliżyć/ być może obraz/ istniejącej rzeczywistości/ dla poczucia realnej/ obecności/ ma obowiązek/ do spełnienia/ misyjne zadanie/ otworzyć myśli/ pobudzić rozum/ na drogę jasnej/ tożsamości. Jego misja nie jest prosta i Antonio realizuje ją na wielu poziomach ludzkich, nieustannie wkraczając w rewiry świętości, wciąż kierując dynamikę bytów ku Bogu i światłu. Musi przy tym wnikać do doliny cienia, sondować mroki historii i wyprowadzać z matni tych, którzy stanęli na skraju przepaści. Jego walka codziennie się zaczyna od nowa, a świt jest zapowiedzią kolejnej przemiany i nowego wiersza, w którym znajdzie się przesłanie dla całej ludzkości i dla osobnego, zbłąkanego bytu. To jest ogromna odpowiedzialność, a zarazem zadanie ponad siły jednego człowieka, które nie byłoby możliwe bez Boskiego wsparcia. Dlatego Antonio, choć słabowity i cielesny jak inni ludzie, wstaje rano gotowy do walki i mówi: Choćbym szedł ciemną doliną, zła się ulęknę… Wchodzi w mrok z drżącym sercem, a potem wraca z doliny cienia ze światłem na twarzy: stawia sobie pytanie/ trudne do pojęcia/ już na brzegu zamyślenia/ patrząc w dolinę cienia/ na miejsce utraty godności/ przynależnej do wielkości/ człowieka. Stawia pytanie, choć w nim samym jest jedyna i najpełniejsza odpowiedź. Cisza świętości i milczenie Boga…