NIEŚWIADOMOŚĆ

Podczas lektury Medytacji kartezjańskich Edmunda Husserla natknąłem się na taki oto fragment: Codzienne praktyczne życie jest życiem wiedzionym w naiwności: żyć w ten sposób znaczy, swym doświadczeniem, myśleniem, wartościowaniem być zanurzonym w zastanym przez nas świecie. (przeł. Andrzej Wajs, Warszawa 1982, s. 230) Choć wielkie dzieło niemieckiego filozofa jest wprowadzeniem do fenomenologii transcendentalnej i czytałem je w określonym celu poznawczym oraz pisarskim, to wskazanie naiwności  naszego życia w zastanym świecie zrodziło we mnie biograficzną refleksję z dzieciństwa. Było lato roku 1970 i miałem wtedy dwanaście lat, chodziłem do piątej klasy szkoły podstawowej, miałem swoje zainteresowania geograficzne, codziennie grałem w piłkę i jeździłem na rowerze, oddychałem  pełną piersią, a w oczach lśniło mi światło. Pewnego dnia mój ojciec zadecydował, że wraz z kolegą pójdzie nad bydgoski kanał i zabierze mnie, bym wykąpał się w nim. Jakże mnie to uszczęśliwiło i szedłem tam z dwoma mężczyznami z radością, przysłuchując się ich rozmowom. Tak, to była pełna nieświadomość i całkowita naiwność, podążanie ku zdarzeniu, które mogło mieć jakże tragiczny finał. Miejsce przy kanale wyglądało wtedy inaczej niż dzisiaj, miało swobodne, piaszczyste dojście do wody, która w latach siedemdziesiątych była czystsza, odnawiana przez Noteć i Brdę. Trasa wodna ciągle funkcjonowała i od czasu do czasu można było zobaczyć na niej płynące barki, pchacze i inne statki. Gdy dotarliśmy na miejsce, zastaliśmy tam sporo ludzi w wodzie i na brzegu, wiec szybko rozebrałem się i czekałem na pozwolenie wejścia do kanału. Ojciec usiadł wraz z kumplem w pewnym oddaleniu, pod drzewem sosnowym i wdał się z nim w rozmowę, od czasu do czasu popijając piwo. W końcu też pozwolił mi ruszyć do wody, przestrzegając jednocześnie, że mogę bawić się tylko na brzegu, tym bardziej, że nie umiałem jeszcze dobrze pływać. Natychmiast oddałem się wodnym igraszkom i czułem się wspaniale w towarzystwie innych dzieci, nurkujących i robiących wiele hałasu w kilku miejscach. Jeszcze spojrzałem na ojca w oddali i chciałem mu pomachać ręką, gdy nagle osunąłem się do głębszej wody, czując, że nie zdołam się z niej wydostać. W toni próbowałem z przerażeniem wołać tatę, ale tylko piłem wielkimi haustami wodę i bliski byłem utraty przytomności. Na szczęście mój rodzic zauważył co się stało i z wielkim pędem ruszył do kanału, z którego wydobył mnie natychmiast. Przerażenie od razu zamieniło się w euforię i kaszląc, wypluwając wodę, poczułem się jakbym urodził się po raz drugi. To było przerażające doświadczenie i dopiero straszliwy krzyk matki, której później zrelacjonowałem, co się stało, uświadomił mi grozę tej sytuacji. Choć zostałem uratowany przez ojca, dostał on solidną reprymendę, tym bardziej, że mama nie lubiła tego jego kolesia, który zawsze namawiał go do picia alkoholu. Chociaż wtedy nie było go sporo, to jednak mógł on spowodować obniżenie czujności i moje życie mogło się skończyć tego słonecznego, lipcowego dnia. Teraz, gdy o tym myślę i kontempluję moją ówczesną „nieświadomość”, widzę oczyma wyobraźni świeżo wykopany grób na cmentarzu na Jarach, otwartą trumnę i cały ten potworny ceremoniał pogrzebowy, w którym uczestniczyć by musieli moi bliscy. Będąc w 1999 roku w szwajcarskim Fryburgu i stając nad grobem Edmunda Husserla, nie przypuszczałem, że kiedyś lektura jego dzieła zawiedzie mnie ku przerażającemu wspomnieniu tonięcia w bydgoskim kanale. Wciąż mam w pamięci tamtą rozpacz i poczucie bezradności, gdy osuwałem się w głębinę, zieleń rozświetlonej wody i euforię wydostania się z matni na rękach ojca. Dzisiaj czasami przejeżdżam na rowerze obok miejsca mojej niedokonanej śmierci, zatrzymuję się na moście i patrzę na tę jakże inną dzisiaj toń. Kanał od dawna jest zamknięty, więc stojąca w nim woda pokryła się gęstą roślinnością, wzrosło też zamulenie i brzegi nabrały dzikości. Nie ma już śladu po piasku na brzegu i dzikim kąpielisku, a groźna chwila nieświadomego zagrożenia, zanurzona w zastanym świecie, utonęła w przeszłości, pośród tysięcy innych sekund, minut, godzin.

Grób Edmunda Husserla we Fryburgu Bryzgowijskim

Reklamy

60

Nowy Orlean

Ostatnie miesiące były dla mnie bardzo intensywne i śmiało mogę powiedzieć, że taki rok jeszcze mi się nie przytrafił. A przecież 23 kwietnia skończyłem sześćdziesiąt lat i nieodwołalnie skończyła się moja młodość, lata dojrzałe, wiek średni, a zacząłem wchodzić w coś, w co do końca nie mogę uwierzyć, czyli w „starość”. W moim przypadku to określenie jest trochę na wyrost, bo stale „jadę” na mojej żywiołowości sportowej, rozbudowaniu ciała na treningach kulturystyki, boksu, piłki nożnej i pływania. Był taki czas, że przewalałem delfinem moje ukochane jezioro w Chmielnikach, przebiegałem tygodniowo ponad sto kilometrów, jeździłem na dalekie wyprawy rowerowe, wspinałem się na skały, ćwiczyłem sporty walki. Może dlatego różnię się od wielu moich rówieśników, którzy mają teraz wygląd dziadków, są siwi jak gołąbki, zarośnięci niczym Aborygeni, chodzą z trudem i skarżą się nieustannie na zdrowie. To dziwne, bo wcale nie oszczędzałem się podczas rytuałów młodości, imprez z alkoholem, biegów do nikąd, szaleństw kolejnych dziesięcioleci. Wygląda na to, że mój wiek biologiczny bliski jest pięćdziesiątki, tym bardziej, że wciąż jeżdżę na rowerze, pływam i nade wszystko prowadzę aktywne życie intelektualne. No i właśnie w tym momencie dostałem od losu rok, który nieustannie mnie zadziwia, przynosząc coraz to bardziej ekscytujące wydarzenia, które warto tutaj odnotować. Nowe 365 dni zaczęło się od wydania mojej powieści pt. Aleja klonów, która w czerwcu przez niezależne Jury uznana została za najlepszą książkę prozatorską w Bydgoszczy. Zanim do tego doszło wybrałem się na wielką wyprawę do Stanów Zjednoczonych, byłem w Waszyngtonie, Nowym Orleanie, Los Angeles i Nowym Jorku, skąd przywiozłem wspaniałe materiały do pisanej książki wspomnieniowej pt. Amerykańskie chwile. Ileż tam było moich zamyśleń i zatrzymań nad rzeką Potomac, nad Missisipi i na głównej ulicy Nowego Orleanu, po której kursują zjawiskowe wielkie, czerwone tramwaje. W tym mieście też na chwilę stanęło mi serce, gdy na Bourbon Street słuchałem dynamicznego murzyńskiego zespołu, a potem płynąłem statkiem na wielkiej rzece, kontemplując oddalający się charakterystyczny most i wieżowce centrum. W Los Angeles obserwowałem niezwykłe ptaki, fotografowałem drzewa, owoce i kwiaty, a nade wszystko zatrzymałem się na plaży w Malibu, gdzie z wysokich skał wpatrywałem się w dale Oceanu Spokojnego. I jeszcze wędrówka w Nowym Jorku do miejsc, które zapamiętałem z poprzednich trzech wypraw na kontynent amerykański. Chwile nad brzegiem Hudson River, w Central Parku, w Chinatown, a także na Long Island, u mojego przyjaciela, amerykańskiego wydawcy – Stanleya H. Barkana.

Majowy wieczór w Szanghaju

Ledwo wróciłem z Ameryki, a już w ostatniej dekadzie maja szykowałem się do siódmego wyjazdu do Chin, gdzie odwiedziłem Szanghaj, Nankin i Xuzhou. I znowu były zatrzymania w pędzie, w obliczu wysokościowców Pudong, na futurystycznym moście nad odnogą Jangcy, przy grobach cesarskich dynastii Han. Była też ogromna intensywność działań literackich i artystycznych, przede wszystkim w Nankinie, gdzie po raz kolejny zbierałem materiały do szkicu o masakrze z grudnia 1937 i stycznia następnego roku. Po powrocie załatwiłem wszelkie formalności i zawarłem związek małżeński z moją wieloletnią partnerką – Anią (!!!). Były też kolejne „incydenty” wydawnicze, jakże zaskakujące i rozświetlające moje wnętrze, a więc pojawienie się wyborów wierszy w Macedonii, Serbii, Stanach Zjednoczonych i we Francji. Do tego dodać należy publikacje w polskich i zagranicznych periodykach oraz w kilku antologiach międzynarodowych, w tym w tak odległych krajach jak Chiny, Korea, Armenia. Nie zwalniałem tempa także w Polsce, gdzie opublikowałem dwa wybory wierszy zaprzyjaźnionych poetów – Jidiego Majii z Chin i Szoty Jataszwiliego z Gruzji, a także przygotowałem do druku i wydałem nowe książki kilku polskich autorów. Nie sposób tutaj wymienić wszelkich przejawów mojej aktywności literackiej, takich wydarzeń jak czytanie wierszy w Yale Club w Nowym Jorku, otwieranie wielkich paneli dyskusyjnych w Chinach, wygłaszanie referatów naukowych i krytycznoliterackich, jak stała praca recenzencka i opracowywanie nowych tekstów poetyckich, prozatorskich i eseistycznych, jak udział w polskich festiwalach pisarskich i spotkaniach autorskich. To w tymże roku musiało się we mnie pojawić przeświadczenie, że czas zatoczył krąg i trzeba się brać za uporządkowanie papierów, przygotowanie do druku nowych książek, a szczególnie tych niegdyś zainicjowanych i nie mogących doczekać się dalszego ciągu. To teraz będzie jeden z ważniejszych nurtów mojej działalności, bo przecież trzeba po sobie zostawić porządek, wydane tomy muszą stać na półkach w równych szeregach, a segregacja komputerowa daje możliwość przechowania ogromnego archiwum z czterdziestu lat, wielu ważnych listów, dokumentów, dedykacji, bo z setkami kilogramów papieru nie przejdę przez ucho igielne śmierci. Chciałbym wprowadzić jakiś ład w tym, co zrobiłem, zmniejszyć księgozbiór, opracować wykazy, rozległy biogram, a nade wszystko oczyścić przedpole do publikacji moich książek ostatnich i może najważniejszych. Tylko wiele zadań pozwoli dalej żyć i nie przejmować się wkroczeniem w czasy schyłkowe, tylko dynamika zdoła przeciwstawić się drapieżnej entropii.

Chmury nad bydgoskim lasem

Powyższe przemyślenia i refleksja nad rokiem 2018 pojawiły się we mnie podczas wyprawy rowerowej do pobliskich lasów, tuż przy bydgoskim lotnisku.  Często przemierzam tam drogi pośród drzew, ale tym razem zatrzymałem się przy jednym ze skrzyżowań, odstawiłem rower i stanąłem w miejscu, przyglądając się wielkiej tafli błękitu, pierzastym chmurom i poruszającym się lekko na wietrze gałązkom i listkom brzóz, olch, sosen. I oto nagle spłynęła na mnie niespotykana błogość i zacząłem rozmyślać o moim jubileuszu, o darach losu, o tym, co przeżyłem i co jeszcze jest przede mną. Postanowiłem stać tam co najmniej godzinę i zerkając na zegarek, wcale nie czułem powolności upływu czasu. Chmury lekko przesuwały się po niebie, gdzieś pod nimi pojawił się niewielki samolot, zmierzający szybko na zachód, świeciło słońce i wszystko zyskiwało niezwykłą połyskliwość. Odczułem ze wzruszeniem, że jest to wyjątkowa chwila uspokojenia, zatrzymania w pędzie, kontemplacji świata, w jego najpiękniejszym kształcie. Ten moment połączył się z innymi olśnieniami, daleko w świecie, nad polskim morzem, w Tatrach i w rodzinnym mieście. Oddychałem pełną piersią czystym powietrzem, przyglądałem się parze sójek, które przysiadły na młodej brzozie, tuż przy mnie, odprowadzałem wzrokiem niewielkie stado trznadli, przemierzające szeroką przestrzeń szkółki leśnej, wyodrębniałem odgłos uderzeń o drzewo dzioba dzięcioła i dalekie wołanie kukułki. Nagle moją uwagę przykuł niewielki chrząszcz, który przeleciał z brzękiem tuż przy mojej twarzy i usiadł na wystającej z ziemi pozostałości po grubej sośnie. Unosił lekko czerwony pancerz chitynowy i jakby przewietrzał przeźroczyste skrzydła, ostrzył czułki i kręcił niewielką głową. Pomyślałem, że niewiele różnię się od tego chwilowego bytu, który zatrzymał się w pędzie na kilkanaście sekund, a potem odleciał, niknąc w sinościach, ochrach i już mętniejących w sierpniu zieleniach. Stojąc na rozdrożu w lesie, patrząc na świat dookoła zamyślałem się nad wieloma szczęśliwymi zdarzeniami w moim życiu, narodzinami dzieci i wnuczki (w drodze kolejny on lub ona…), pięćdziesięcioma podróżami zagranicznymi, opublikowanymi książkami, a nade wszystko spotkaniami z dobrymi ludźmi, prostymi i wykształconymi, w Polsce i na świecie, w wielkich samolotach, hiperszybkich pociągach i na szlakach pieszych wędrówek. To ogromny kapitał, ale też i zachęta do dalszego działania, mierzenia się z wyzwaniami, pomysłami i planami.  Wsiadając z powrotem na rower byłem przekonany, że ta godzina leśnych medytacji nie była stracona, a uspokojenie, które się tam pojawiło rozleje się na moje następne lata. I niech tak się stanie…

 

LIBRARY OF CONGRESS

OSTATNIA WALKA BOHATERÓW (9)

f174b358a517ee8d7962b074106e256c

Tej lipcowej niedzieli wstałem wcześnie rano, umyłem się dokładnie, zjadłem na śniadanie talerz mleka z rozdrobnioną bułką, masłem i cukrem, a potem założyłem obcisłe dżinsy, białą, bawełnianą koszulkę z portretem Johna Lennona i stanąłem przy oknie by zlustrować pogodę. Wychodząc z domu narzuciłem jeszcze na siebie kurtkę Rifle, z której byłem dumny i nosiłem ją nawet wtedy, gdy było mi w niej za ciepło. Koło ósmej rano nie było jeszcze chłopaków na podwórku, ale zauważyłem, że nasz ranny ptaszek Norman siedzi na ławce, nieopodal swojej klatki schodowej. Słońce już solidnie przygrzewało i zapowiadał się wspaniały dzień, z błękitnym niebem i światłem; upalny jak w tropikach, o których czytałem wiele książek, marząc o podróżach, polowaniach i odkrywaniu w głuszy tajemniczych zakątków. Norman trzymał w prawej ręce ogromne radio tranzystorowe i lekko chwiał się do przodu w rytm jakiejś piosenki. Ruszyłem przed siebie i po dojściu do niego, bez słowa usiadłem na ławce i zacząłem wsłuchiwać się w niepokojące słowa dobiegające z głośników: She came to me one morning/ One lonely Sunday morning/ Her long hair flowing/ In the midwinter wind/ I know not how she found me/ For in darkness I was walking/ And destruction lay around me/ From a fight I could not win. Pieśń była niepokojąca, a wokalista, wspomagany przez gitary i perkusję rytmicznie dopowiadał kolejne treści, raz po raz przerywając je wokalizą aaaaaaa aaaaaaa aaaaaaa. Straszliwie cierpiałem w ostatnich tygodniach z powodu miłości, która nie mogła się spełnić i opowieść o dziewczynie, która przyszła do artysty pięknego, niedzielnego poranka, podnieciła we mnie uśpione żądze. Długie włosy mojej dziewczyny też pięknie powiewały na wietrze i przed oczyma wyobraźni zobaczyłem ją, jak nadchodzi naga z daleka, kusi i wabi mnie niczym złu duch. Słońce wspinało się po jasnych gładziach błękitu, ale w moim sercu była zima i zdawało mi się, że kroczę pośród ciemności, wszędzie widząc zniszczenie, rozdarte przez huragany drzewa, zburzone domy i leżące na ziemi płoty, ogromne wyrwy po pociskach i leje po bombach. Krajobraz jak ze zdjęć wojny w Wietnamie, które stale oglądałem w telewizji, w gazetach i magazynach. I było też we mnie przekonanie, że walka, którą toczę jest z góry przegrana i już niedługo polegnę w niej, a kumple – tacy jak Norman – zarzucą sobie mojego trupa na ramiona i poniosą w dal na cmentarz, do przygotowanego naprędce grobu.

1157

Uriah Heep

Norman ruszał się rytmicznie i jakby potwierdzał kiwaniem głowy, że to, o czym śpiewa wokalista jest prawdziwe i głębokie. To był czas mojego zachłyśnięcia językiem angielskim i proste słowa dekodowałem bez trudu, tym bardziej, że trafiały wprost do mojej duszy: She asked me name my foe then/ I said the need within some men/ To fight and kill their brothers/ Without thought of love or God/ And I begged her give me horses/ To trample down my enemies/ So eager was my passion/ To devour this waste of life. Tak, miałem wtedy wielkiego wroga i nienawidziłem zabijania, rozczulając się do łez nad zdjęciami nagich wietnamskich dzieci, biegnących z przerażeniem drogą pośród ryżowych pól. Mógłbym zatem powiedzieć jej, że moim największym nieprzyjacielem była ludzka nienawiść, której już tyle doświadczyłem, a jedynym ratunkiem mogło być wejście do świata baśni i legend, powieści Tolkiena i Carrolla, limeryków Leara. Choć moja dziewczyna doświadczała mnie straszliwie, czułem, że mogłaby dać mi cudowne rumaki, którymi stratowałbym wrogów świata i ludzkości. Głęboko wierzyłem, że mam do spełnienia wielką misję, a gdyby jeszcze ona ruszyła na złocistej klaczy tuż przy mnie, zawojowalibyśmy glob, przemierzyli ogromne przestrzenie i czuli swoją bliskość tak, jak nikt jeszcze nigdy jej nie czuł. Proste uderzenia w perkusję nadawały tajemny rytm mojemu pragnieniu i zostałem błyskawicznie wprowadzony do świata czystych uczuć i najpiękniejszej miłości, do krain bez śmierci i rozpadu. Gdzieś w dali zieleniły się wysokie wzgórza, a za nimi trwały we fiolecie i błękicie skaliste, ośnieżone szczyty, postrzępione turnie i iglice. Stałem przy niej i trzymałem rękę na jej drżącym ramieniu, a potem zbliżyłem usta do jej ust i długo, namiętnie ją całowałem z zamkniętymi oczyma, pieściłem dłonią powiewające włosy i czułem, że jesteśmy jednością, pełnią, świętą chwilą dwóch mężnych bytów, zlewających się w heroiczny kształt niezwyciężonego wojownika. Nieodparcie też zacząłem lekko ruszać głową jak Norman, potwierdzając, że pieśń jest prawdziwa, piękna i głęboka, dobrze oddająca to, co czułem. Jej niepokój też był dobry, bo odnosił wszystko do walk toczonych z moją dziewczyną, do jej rozbicia i smutku, nieustannego rozpamiętywania tego co było i marzenia o nowych, wspaniałych dniach – tak, ona chciała ze mną walczyć i natychmiast rezygnowała z boju, chciała stać przy mnie i wciąż ode mnie uciekała: But she wouldn’t think of battle that/ Reduces men to animals/ So easy to begin/ And yet impossible to end/ For she’s the mother of all men/ Who counselled me so wisely then/ I feared to walk alone again/ And asked if she would stay. To nas różniło – ja chciałem być nieustraszonym rycerzem, krwawo rozprawiającym się z wrogami, a ona była smutną hipiską, świętą pacyfistką, matką całej ludzkości. Choć nic nie mogła zrobić, roiła coś o walce, mówiła, że wojna zamienia ludzi w zwierzęta, kochała piękne stroje i przepych dawnych dam, ale ubierała się skromnie, narzucała na siebie dżinsową koszulę i wplatała krwawniki i maki w grube warkocze. Bolała jak rana, gojąca się na chwilę i wciąż rozszarpywana, szczególnie, gdy zapowiadała odejście, albo pojawienie się jakiegoś różowego księcia z długimi, tlenionymi włosami, na karym albo białym koniu.

Ken Hensley - wtedy i później

Ken Hensley – wtedy i później

Przyjaciel spojrzał do mnie i rzucił przez zęby między zwrotkami: Uriah Heep… Sprzysiężenie hipisów… Jego znajomość języka angielskiego była dość prymitywna, ograniczała się do kilku wyrazów i nie wiem skąd wziął to tłumaczenie nazwy zespołu? Byłem właśnie po emocjonalnej lekturze Davida Copperfielda Karola Dickensa i dobrze zapamiętałem szubrawca Uriasza Heepa, czarnego typa z kart tej powieści, więc uśmiechnąłem się tylko i nic nie powiedziałam, pamiętając jak wybuchowy potrafi być Norman. Książkę Dickensa dała mi moja dziewczyna, zaznaczając, że koniecznie muszę ją przeczytać, więc zabrałem się do lektury niezwłocznie, myśląc, że może znajdę w niej jakiś tajemny kod, który chciała mi przekazać. Ale wtedy opowieść angielskiego pisarza znudziła mnie solidnie, rozczarowała swoją rozwlekłością, a może najciekawszą kreacją wydała mi się postać Heepa, obłudnika, szumowiny nieustannie knującej intrygi, by zdobyć majątek pracodawcy, doktora Wickfielda, a potem po zdemaskowaniu i skazaniu, udającego wzorowego więźnia. Od razu chwyciłem dowcip chłopaków z zespołu utworzonego w 1969 roku, tym bardziej, że mieścił się on w obrębie hipisowskiego pure nonsensu, wcześniej pojawiającego się w piosenkach The Beatles, The Animals i takich pieśniarzy jak Janis Joplin, Jim Morrison, Jimi Hendrix. Uriah Heep bliżsi byli cukierkowatej refleksji Scotta McKenzie’ego (San Francisco. Be Sure to Wear Flowers in Your Hair) albo Alberta Hammonda (It Never Rains in Southern California), a z drugiej strony podążali w stronę hard rocka, progresywnie używając gitar i instrumentów klawiszowych, wplatając do tekstów postaci baśniowe, tworząc mitologię lustra, magii i snu. Ich liderem był wokalista David Byron, ale z powodu pijaństwa został usunięty z bandu, a jego miejsce zajął gitarzysta i klawiszowiec Ken Hensley i to on zaśpiewał i nagrał słynna balladę, której słuchaliśmy wtedy na ławce. Podążając od art rocka do heavy metalu, zespół wydał wiele płyt i zyskał sławę światową, choć niektórzy ironiści wytykali im śpiewne melodie, rozbudowane chóry i czasem zbyt proste, słabe teksty. W latach siedemdziesiątych XX wieku zaczynała się ich wielka popularność, do czego przyczyniły się takie pieśni jak Lady In Black. Norman nie rozumiał teksu, czasem tylko wyławiał jakieś słowa, ale podobała mu się melodia, mocny glos Hensleya, a nade wszystko rytm i powtarzalność kolejnych partii muzycznych. Łatwo można było się nauczyć tego i potem powtarzać fonetycznie, wzbudzając zachwyt chłopaków i dziewcząt. Ja jednak słuchałem uważnie i włosy stawały mi dęba na głowie, bo to była opowieść o mnie i o mojej pięknej pani: Oh lady lend your hand outright/ And let me rest here at your side/ Have faith and trust/ In peace she said/ And filled my heart with life/ There is no strength in numbers/ Have no such misconception/ But when you need me Be assured I won’t be far away. Często wtedy myślałem o samobójstwie i o tym by kiedyś spocząć w grobie przy niej, ale pamiętałem też o jej pragnieniu życia, o zapewnieniach o miłości, a potem o ucieczkach i zaprzeczeniach, o nieustannym lęku, jaki miałem w sercu z jej powodu. Chciałem by wyciągnęła ku mnie swą dłoń i trafiały do mnie jej hipisowskie narracje na temat pokoju, opowieści o życiu pośród innych ludzi, wspaniałych podróżach i wnikaniu do magicznego świata poezji, literatury fantasy i muzyki. Liczby dla niej nie miały znaczenia i wierzyłem, że z czasem się zmieni, zacznie kalkulować i nie będzie już taka rozchwiana, stale zmieniająca swoje podejście do mnie, raz obdarzająca mnie czułością, a innym razem uciekająca w ramiona innego chłopaka. Słuchając ballady Hensleya chciałem wierzyć, że będzie zawsze blisko mnie i gdy tylko ją zawołam, przybędzie jak cudowna wróżka, dotknie różdżką dłoni mej głowy i zniknie przygnębienie, poczucie przegrania i rozpacz.

uriahheep_022
Norman co jakiś czas spoglądał na mnie i jakby jeszcze mocniej kiwał głową, rytmicznie potwierdzał, że wszystko rozumie i jest to też jego historia. Teraz, gdy z bólem w sercu  patrzę na skończone życie, gdy staję nad grobem człowieka, który po latach sięgnął dna i został zgarnięty z ulicy jak śmieć, zastanawiam się czy nie było w tym jakiegoś przeczucia. Miał swoje nadzieje i wielkie miłości, ale nic mu się nie udało i w końcu nieczuły na jego krzywdy ojciec, wygnał go z domu i skazał na pustą egzystencję istoty bezdomnej. I nie przyszła do niego mistyczna kobieta, by mu pomóc, wydobyć z dna na powierzchnię życia – przyszła tylko starucha w czerni i zamachnęła się bezlitośnie kosą, kończąc jego ziemskie męki. Ostatnia zwrotka Lady In Black była dla mnie bolesna i słuchałem jej z narastającym przerażeniem: Thus having spoke she turned away/ And though I found no words to say/ I stood and watched until I Saw/ Her black coat disappear/ My labour is no easier/ But now I know I’m not alone/ I find new heart each time/ I think upon that windy day/ And if one day she comes to you/ Drink deeply from her words so wise/ Take courage from her/ As your prize/ And say hello from me. Tak, to była zapowiedź odejścia miłości, wielkiego przerażenia i zamilknięcia, to było potwierdzenie nieuchronnego rozstania z nią, znikającego w dali czarnego płaszcza. A zapewnienia Hensleya, że stanie się ona matką dla każdego, czułą kochanką tych, którzy tęsknią za prawdziwą miłością, nauczycielką życia i ostatnią szansą, tylko podsycały we mnie płomień beznadziei i rozpaczy. Pieśń jeszcze brzmiała, gdy zerwałem się z ławki, odprowadzany przez zdziwione spojrzenie Normana, a powtarzane monotonnie aaaaaaa aaaaaaa aaaaaaa, było jak memento naszego spotkania, tego niedzielnego, w pełnym słońcu i tego październikowego, gdy jego brudne, wychudzone ciało wsuwano do czarnego worka, by zawieść je na cmentarz i pochować w ciszy, bez rodziny, bez kumpli i bez pieśni, których słuchał. Zostawiłem go i biegłem jakiś czas przed siebie, nie zauważyłem też, że znalazłem się na cmentarzu, pośród nagrobków z granitu i marmuru. Przede mną była rzeźba anioła ze zniszczoną twarzą, bez wyrazu, bez ludzkich cech, jakby celowo okaleczona by wyrażała upadek tego, co w ziemskim świecie budujemy, destrukcję ludzkich kształtów, nie do ocalenia. Po jakimś czasie między skrzydłami anioła usiadła młoda sójka i zaczęła przyglądać mi się ciekawie, przeskakiwała na głowę, potem zatrzymywała się na złożonych do modlitwy dłoniach, by wznieść się na chwilę w powietrze i wrócić z powrotem ku anielskim skrzydłom. Tylko młode ptaki są takie nieostrożne i tylko ludzka młodość bywa tak dramatyczna, pełna nieoczekiwanych zwrotów sytuacji, stale pojawiających się zagrożeń i niepotrzebnych walk. Wyciągnąłem prawą dłoń i ptak po chwilowym wahaniu usiadł na niej przekręcając głowę w prawo i lewo, prezentując swoje kruche piękno, niczym baletnica na scenie. Powoli wydobyłem z kieszeni orzeszek, zbliżyłem do dzióbka i uśmiechnąłem się lekko do odważnego towarzysza. Chwycił fistaszka i z radosnym skrzekiem odleciał ku najbliższym drzewom morwowym, a ja westchnąłem głęboko, wstałem z ławki i nagle zgłodniały, przybity i jakże samotny, powoli ruszyłem do domu.

DOMYKANIE KRĘGÓW

l-001Droga może być sposobem życia i wielką inspiracją, nieustającym pędem i spokojnym podążaniem w dal. Od dawien dawna ludzie zmieniali swoje życie ruszając do przodu, przemieszczając się wozami, coraz wymyślniejszymi środkami komunikacji, albo po prostu wędrując pieszo, pokonując wielkie przestrzenie i odkrywając nowe widoki. Ludzkość nie osiągnęłaby tak wiele, gdyby od samego początku nie odczuła potrzeby zmiany otoczenia, zdobycia innej przestrzeni życiowej. To ruch generował postęp i wzmacniał poczucie wartości każdej chwili, każdego kroku stawianego w nieznane. Bez tego nie byłoby wielkich odkryć geograficznych, nowych szlaków i wielkich miast, a człowiek nie rozwinąłby się tak dynamicznie, podążając szybko od obsydianowej siekiery do promu kosmicznego. Jeśli wyabstrahujemy ludzką świadomość, rozwijającą się poprzez wieki, odkryjemy, że była zawsze siłą dynamiczną, rozprzestrzeniającą się w czasie i przestrzeni, dążącą do przekształceń i modyfikacji. Szybko też okazało się, że podróżowanie jest przyjemne, a nawet może stać się celem życia, dyrektywą rozwoju, nieustannego zdobywania wiedzy i poszerzania horyzontów myślowych. W poezji, szlak i wędrowiec, zajmują poczesne miejsce, czy to jako cząstka wiesza, czy jako relacja z odbytych wypraw, albo – jak w przypadku Herberta, Brodskiego, Tranströmera – jako rodzaj filozofii artystycznej, połączenia życia z elementami rzeczywistości odległej, wytęsknionej i dotykanej realnie. Refleksja nad podróżą przenosi tego typu aktywność na wyższy poziom jej rozumienia i może stać się celem finalnym, destynacją ostateczną, zamkniętą w ramy eseju, powieści, opowiadania albo wiersza.

W poezji Adama Lewandowskiego droga pojawia się wielokrotnie, ale też powiązana jest z integralnymi cząstkami imaginatywnymi,  z obrazami i pojęciami podstawowymi dla egzystencji.  Idąc skrajem życia poeta bacznie przygląda się ludziom i ich otoczeniu, szuka znaków obecności i analizuje sytuacje ekstremalne – szuka choćby milimetra prawdy, pragnie osiągnąć stan harmonii z otoczeniem. Nie jest to łatwe, bo wiersz podróżny ma w sobie immanentny gen ruchu, zakładanej destabilizacji, wymuszanej zmiany, wiary w nową odsłonę, za którą pojawią się ekscytujące obrazy i nowe zdarzenia nadadzą sens kolejnym dniom. To nie są wiersze proste, raczej wystudiowane, filozofujące, szukające zasady, odnajdujące się w regule, nieustannie ewoluujące. Jakby poeta zatrzymywał się w pędzie, rozglądał się dookoła i analizował to co było, co jest i co może się wydarzyć. Przecież nie można pisać w pędzie, a choć zdarzają się poetyckie notatki na szlaku, to i tak końcowa redakcja wiersza odbywa się w samotności, ostateczna edycja wymusza zatrzymanie i głęboką zadumę. Ale to daje też możliwość wkomponowania do tomu elementów refleksyjnych, zamyśleń nad muzyką współczesną, nad Johnem Nashem, poezją Herberta czy książką historyczną. Prowadząc niezwykle aktywne życie, musi Lewandowski znaleźć takie chwile, kiedy się wyciszy, zamyśli nad sobą i nad drogą, którą podąża – znajdzie balans pomiędzy ruchem i statyką. Kolejne tomy tego autora są świadectwem odnoszonych zwycięstw, a wiersze stają się stopniami w drodze ku wyżynom myśli i doświadczenia. Poeta jednak wie, że tylko z perspektywy śmierci widać jak kruche jest istnienie i dopiero zamknięcie rozdziału egzystencji daje wyobrażenie o tym, czego dokonał człowiek. Ostatnie chwile stają się też ostatnimi etapami w życiowej drodze i domknięciem wielu mniejszych i jednego wielkiego kręgu egzystencji.

Lewandowski tworzy też w swoich wierszach atmosferę ciepła i intymności, pragnie wskazać, że tylko bliskość daje poczucie spełnienia, tylko subtelny dotyk może złagodzić ból przemijania. Miłość jest dla niego energią pierwotną, która też jest rodzajem drogi i nieustannego odkrywania nowych przestrzeni, cudownych zakątków i uroczysk. Zaklina zatem: Przytul się do mnie/ bym uwierzył że istniejesz/ w dobroci dnia i nocy/ które nigdy nie miną – tak też potwierdza, że uczucia mogą przeciwstawić się rozpadowi, mogą generować dobroć i rozprzestrzeniać ją w czasie. Nic nie jest nam dane na zawsze, ale liryka potrafi uwznioślić i ocalić to, co zwykle popada w zapomnienie, co znika równie szybko jak smuga na niebie, jak krąg na wodzie. I zadaniem poety jest tworzenie wierszy ocalających, liryków układających się w ciąg znaczący dla jednego losu, które jednak mogą też stać się paradygmatem dla innych istnień. Ruszając w drogę poeta zabiera ze sobą nadwrażliwość i stara się obdarzać nią przestrzenie, które mija, próbuje nie zagubić jej na którymś zakręcie. To wielki dar, który otrzymał od życia i wielkie nieszczęście – chwila pierwsza i ostatnia, początek i koniec szlaku. Tutaj pojawia się formuła wolności w zamknięciu, a zarazem uwięzienia w niezależności (Wolny a zamknięty), tutaj wszystko zyskuje wymiar antytetyczny, popychający egzystencję do przodu i nieustannie przypominający, że istnienie jest chwilowe, egzystencja krucha, czas ściśle określony. Warto czytać nowe wiersze Adama Lewandowskiego, bo jest w nich sporo niezwykle intrygujących zakamarków, wiele ścieżek i dróg, nagle ginących w mroku, a zarazem nagle wynoszących byt na wielkie jasne równiny. To jest poezja wymagająca od czytelnika określonego formatu intelektualnego, wiedzy nieomal filozoficznej, a zarazem przeistaczająca się w ulotną lirykę miłosną, którą najpełniej zrozumie zakochana kobieta, tęskniąca i cierpiąca tak jak poeta. Warto więc zatrzymywać się dłużej przy najbardziej udanych wierszach, warto podążać we wskazanym przez autora kierunku i warto zamyślić się nad światem, nad sobą i nad siecią rozgałęziających się dróg i stale domykanych kręgów.

DZIENNIK ZE STANU WOJENNEGO (5)

88c63de98070da1646c45cf26009e0e4

7 stycznia 1982 roku

„Żołnierz Wolności” zaapelował do tzw. patriotów, by pokierowali Solidarnością.  Korespondenci pism zagranicznych wystąpili z apelem o zniesienie cenzury. Według zachodnich finansistów rezerwy walutowe Polski wynoszą obecnie tylko 200 milionów dolarów. Brytyjczycy, którzy wrócili z Polski mówią, że w kraju panuje spokój, ale pod pomnikiem poległych stoczniowców czuć stale gaz łzawiący i leży tam wiele pustych pojemników po nim. Do Londynu dotarł biuletyn Solidarności nr 7 z dnia 30 grudnia 1981 roku, w którym czytamy: W wielu zakładach pracy wydaje się nielegalne biuletyny. 17 grudnia w Gdańsku demonstrowało 100 tys. ludzi, spalono milicyjną Nysę, zbudowano barykadę i zdjęcia z tych wydarzeń pokazała telewizja brytyjska. Na teren stoczni wdarły się specjalne oddziały ZOMO. Bujak wystosował apel o pomoc dla ukrywających się członków Solidarności. Na byłej siedzibie niezależnego związku zawodowego w Lublinie umieszczono tablicę z napisem WRZZ. Władze przegrodziły zasiekami Stocznię im. Lenina i zakłady w Ursusie. Osoby internowane w Białołęce wystąpiły z protestem przeciwko traktowaniu ich jak zwykłych przestępców kryminalnych.

Nie mam żadnych wieści od Aliny i powoli przyzwyczajam się do tego, że ją straciłem. Starałem się być dla niej jak najlepszy, spełniać wszystkie jej zachcianki, znosić okresy smutku i depresji, ale widać to było za mało. Znowu dzwonił Musiał i powiedział, że ten jego przyjaciel Piotr przeczytał w zachwycie moich Samobójców spod wielkiego wozu i bardzo chce mnie poznać.

8 stycznia 1982

Prymas Polski wezwał Jaruzelskiego do wstrzymania usuwania z pracy członków Solidarności, a także o przywrócenie do pracy tych, którzy wcześniej zostali usunięci. Wezwał też do wycofania okólnika, na mocy którego zwalnia się z roboty urzędników rządowych, członków Solidarności. W jednym z kazań potępił też zmuszanie ludzi do podpisywania list uległości. Jan Paweł II przekazał osiemdziesiąt tysięcy dolarów jako pomoc dla Polski. Inne kraje też przygotowują duże sumy dla naszego kraju i podobno rząd Jugosławii wyasygnował 10 mln dolarów. Francuscy i niemieccy biskupi ogłosili akt solidarności z narodem polskim. Według reżimowego radia i telewizji, obecnie w Polsce internowano 5000 ludzi, a ostatnio skazano na więzienie 1200 oskarżonych o sianie zamętu.

Dowcip z BBC: Polska jest jak USA, w obu krajach niczego nie można kupić za złotówkę. Na skutek pogorszenia się warunków życia w Białołęce trwają trzydniowe głodówki wyznaczonych grup internowanych. Barcikowski obwieścił w Warszawie, że niebawem odbędzie się kolejne plenum partii komunistycznej.

Członkowie Solidarności, którzy uniknęli uwięzienia wydali komunikat, który stwierdza, że nikt ze związku nie został upoważniony do rozmów z rządem. Powoli zaczynają wychodzić na światło dzienne fakty na temat tego, co stało się w Polsce po wprowadzeniu stanu wojennego. Ktoś z rządu ujawnił w prywatnej rozmowie, że w kopalni „Manifest Lipcowy” podczas akcji porządkowej  ranne zostały 43 osoby.

9 stycznia 1982 roku     

W Warszawie odbyło się spotkanie Prymasa Polski arcybiskupa Józefa Glempa z Jaruzelskim. Zniesiono cenzurę nałożoną na doniesienia zagranicznych korespondentów. Grupa intelektualistów polskich wystosowała do władz apel-protest. Pośród nich Wanda Wiłkomirska, była żona Rakowskiego, a także Zofia Kuratowska (lekarka), Marian Brandys, Stefan Kieniewicz, Daniel Olbrychski, Stanisław Broniewski (były dowódca szarych szeregów), Józef Rybicki (AK), ks. Jan Zieja (Naczelny kapelan Szarych Szeregów). Grupa członków Solidarności, przebywająca na Zachodzie zaproponowała zorganizowanie dnia ”Solidarności z Solidarnością”. Od jutra LOT wznawia loty do Europy Zachodniej, przywraca się też łączność w całym kraju. W Gdańsku pozbawiono Tadeusza Fiszbacha funkcji I sekretarza PZPR, a w Katowicach odebrano władzę Andrzejowi Żabińskiemu.

Przeczytałem powieść Williama Goldinga pt. Władca much i zanotowałem kilka zdań do planowanej recenzji: Jeśli dobrze się przyjrzeć, w postaci głównego bohatera powieści, Jacka Merridewa, odkryć można symptomy patologicznego zauroczenia posiadaną władzą i pewne elementy nazizmu. To właśnie jego – jako zapewne najbardziej wrażliwego – powieściowe zło wykorzystuje do swoich celów. To on zostaje oczarowany ideą konchy, ideą absolutnej władzy nad pozostałymi chłopcami, to jego nienawiść do Ralfa rodzi konflikt, który doprowadzi do skłócenia wszystkich chłopców i do tragedii opłaconej śmiercią dwóch maluchów. Oficer marynarki, który wychodzi na ląd tej, płonącej już wyspy, nie potrafi ukryć swojego zdziwienia i przerażenia; oto stoi przed nim, z zaostrzonym kijkiem w ręku, mały chłopczyk – Ralf, a w jego oczach błyszczy nienawiść i na całym ciele widać ślady krwi. W oddali pojawia się grupka jego kolegów, podobnie jak i on uzbrojonych w ostre kije, pomalowanych niczym wojownicy indiańscy podczas wojny. Ale oprócz zwykłej ludzkiej nienawiści, w powieści Goldinga dostrzec można jeszcze inne odmiany, przerażające zła. Władcę much” lokować należy w innym wymiarze, bo jest to metafizyczny obraz człowieka, w którym wciąż żywe są zwierzęce instynkty, człowieka będącego więźniem okrucieństwa, człowieka, w którym okrucieństwo budzi się przy każdym, nawet najbłahszym przywołaniu czy przypomnieniu władcy much. Ten angielski pisarz, z barwną przeszłością wojskową, powinien dostać Nagrodę Nobla za tę niezwykłą powieść.

10 stycznia 1982 roku

Wczorajsze spotkanie prymasa z szefem WRON-y nie przyniosło żadnych rezultatów, a Ojciec Święty zarzucił władzom, że łamią podstawowe prawa człowieka. Pogwałcenie sumienia człowieka jest równoważne ze zranieniem fizycznym i w pewnym sensie jest gorsze od pozbawienia życia. Apel prymasa o zniesienie stanu wojennego trafił w próżnię. Czyrek przybył do Moskwy.

Wisła wystąpiła z brzegów i duża część ziem na zachód od Warszawy została zalana. Muszę pojechać autobusem do Fordonu i sprawdzić jak to wygląda pod Bydgoszczą. Wielokrotnie wędrowałem tam między krzewami i drogami zawsze podmokłych lasów.

4b22049796d62_o,size,933x0,q,70,h,d10ee1

11 stycznia 1982 roku  

Dzisiaj realnie zobaczyłem czym jest stan wojenny. Byłem u Oszubskiego na Bronikowskiego i wychodząc od niego zobaczyłem dwóch milicjantów taszczących bezwładne ciało człowieka do zomowskiej suki (numer rejestracji: MOA 06-60). Ciągnęli go z jednego domu za ręce jak trupa, a potem wrzucili do samochodu jak wór kartofli. Zatrzasnęli drzwi przesuwane i szybko odjechali.

12 stycznia 1982

Władze PRL-u dały do zrozumienia, że biorą pod uwagę bliskie zakończenie stanu wojennego. Rakowski: Niektórych internowanych trzeba będzie zatrzymać dłużej… Czyrek: Stan wojenny zostanie zakończony, gdy tylko sytuacja na to pozwoli. Przewodniczący Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej – J. Urbański: Powinniśmy przeprowadzić czystki w PZPR i w związkach zawodowych. W Województwie Katowickim skrócono godzinę milicyjną, a papież Jan Paweł II przyjął Szablewskiego – wysłannika rządu PRL, który prawdopodobnie wręczył mu list od Jaruzelskiego. W Genewie wznowiono rozmowy rozbrojeniowe pomiędzy USA i ZSRR. Beton partyjny Olszowski: spośród 7000 dziennikarzy tylko 1500 będzie nadal wykonywało swoją pracę. Prawdopodobnie Glemp uzyskał od Jaruzelskiego obietnicę szybkiego uwolnienia Wałęsy.

13 stycznia 1982 roku

Związek Sowiecki odpowiedział obszernie na ostrzeżenie państw NATO, że możliwe jest wprowadzenie sankcji przeciw ZSRR i PRL. Rosjanie oświadczyli, że jest to mieszanie się w wewnętrzne sprawy Polski pod naciskiem USA. W Paryżu odbywają się rozmowy pomiędzy Mitterrandem i Schmidtem, dotyczące sytuacji kryzysowej w Polsce.

14 stycznia 1982 roku

Zachodnioniemiecki Bundestag zatwierdził projekt rezolucji w sprawie Polski, popierający uchwałę państw NATO. Solidarność nadal wydaje biuletyny i ulotki, które są kolportowane nielegalnie w wielu środowiskach. W Nowym Sączy skazano działacza Solidarności za zorganizowanie strajku, w którym udział wzięło dwa tysiące ludzi.

Rakowski złożył niezapowiedzianą wizytę w Bukareszcie. Schmidt: Sytuacja w Polsce się poprawiła, ale nie ma oznak, że władze wojskowe będą reformować system. Zdzisław Rozwalak z wielkopolskiej Solidarności oświadczył, że zmuszano go do podpisania oświadczenia uległości. Ukazał się pierwszy numer nowego dziennika – „Rzeczpospolita”.

15.12.1981 GDANSK , STOCZNIA GDANSKA . NOC Z 15 NA 16 GRUDNIA W STOCZNI GDANSKIEJ . ZOMO BLOKUJE ULICE PROWADZACA DO BRAMY STOCZNI OD STRONY ULICY WALOWEJ . FOT. LESZEK BIERNACKI Noc z 15 na 16 grudnia w Stoczni Gdañskiej. ZOMO blokujê ulicê prowadz¹c¹ do bramy stoczni od str. ulicy Wa³owej.

15 stycznia 1982 roku

Za dziesięć dni ma się zebrać sejm, który ma uchwalić zakaz strajków i ograniczenie możliwości zebrań publicznych. Kanclerz Austrii Bruno Kreisky zakwestionował dobrą jakość rad, które Kościół dawał Solidarności, a kardynał Franz König uznał to za kolosalną pomyłkę.

Przeczytałem słynną książkę Orwella pt. 1984 i zanotowałem nieco refleksji: Przerażające w wizji Orwella jest to, że ów wyimaginowany świat, na pozór przerysowany i wynaturzony, znalazł niestety swoje realne odzwierciedlenie. Orwell – policjant imperialny w Indiach – zapewne doskonale zdawał sobie sprawę z możliwości sprawdzenia się tej wymyślonej apokalipsy. I wcale nie pomylił się jeśli chodzi o periodyzację – starczy wspomnieć krwawe łaźnie niegdysiejszego słuchacza wykładów Sartre’a – Pol Pota w Kambodży, wystarczy przypomnieć wieloletnie represje stalinowskie, tułaczkę tysięcy ludzi w łagrach i gułagach, starczy przypomnieć co działo się na Placu Niebiańskiego Spokoju w 1989 roku, w Chinach, a wreszcie starczy przywołać obrazy z Ameryki Południowej (Chile, Salvador, Nikaragua) z Azji (Afganistan, Indie Sri Lanca) i wszystkich tych miejsc, gdzie wynaturzona idea przyoblekła się we włosiennicę krwi, potu i łez, jak choćby w RPA, na Wyżynie Irańskiej i w Pakistanie. Orwell stworzył wizję, która wyprzedziła historię, a zarazem obnażyła jej mechanizmy. Jakże prawdziwy jest ów szafarz ludzkich istnień, wielki zegarmistrz układu – O’Brien. To właśnie jego metody prowadzą do przekształceń, czy zwyrodnień świadomości Winstona. To właśnie pod wpływem jego wywodów główny bohater powoli zaczyna akceptować i… kochać Wielkiego Brata, Partię i jej metody. Jego wykład o totalitaryzmie brzmi tak prawdziwie i przekonująco, że Winston najpierw na chwilę, a potem na zawsze… zapomina, że w gruncie rzeczy inkwizytor opowiada o sobie samym i o swoich towarzyszach. Winston słucha: w dwudziestym wieku pojawili się zwolennicy totalitaryzmu: hitlerowcy w Niemczech i komuniści w Rosji. Rosjanie tępili herezję znacznie okrutniej niż inkwizycja. Wydawało im się, że nauczyli się czegoś od przeszłości; w każdym razie wiedzieli, że nie należy przysparzać męczenników. Zanim wystawiali swoje ofiary na pokaz podczas publicznych procesów, najpierw świadomie niszczyli ich godność. Poprzez tortury i izolację przemieniali tych ludzi w obrzydliwe, kulące się ze strachu wraki, gotowe zeznać wszystko, co im kazano, lżyć się, oskarżać wzajemnie i skamleć o litość. A jednak po kilku latach historia się powtórzyła. Główny bohater powieści słucha, a przyoblekając słowa inkwizytora w wyobraźni w kształt – zapomina, że przecież jego także kazał on bić, kazał rzucać na kolana i kopać; że sam dręczył go wymyślnymi urządzeniami do torturowania. Pozwalając Winstonowi myśleć, O’Brien powoli, ale sukcesywnie, przekształca jego świadomość, a bunt kieruje ku samemu sobie. To prawdziwy mistrz kamuflażu, a zarazem morderca najwyższej próby. Czytając o nim nieodmiennie przychodzi na myśl wysoki urzędnik NKWD, który kierował likwidacją obozów polskich oficerów zamordowanych w Katyniu. Ta sama elegancja, nienaganne maniery, dyskutowanie z więźniem i odciskanie w jego świadomości piętna, poczucia winy i przegranej, w obliczu tak dystyngowanych i inteligentnych przeciwników. Winston nie widzi możliwości prowadzenia walki z tak silną Partią, mającą w swoich szeregach tego rodzaju członków i „intelektualistów”. Poddaje się – sprzedaje przeszłe życie, swój bunt, miłość i własną podmiotowość – w zamian wychodzi na wolność, pije alkohol, czuje się bezkarny i… z utęsknieniem czeka na zbawienne rozstrzelanie, które stanowić będzie jakby akt krwawego pojednania z wieczną i niezwyciężoną Partią. Postać O’Briena jest doprawdy intrygująca i nawet Czesław Miłosz w swoim zbiorze wierszy i notatek na kanwie ważkich lektur pt. Nieobjęta ziemia zatrzymuje się na chwilę nad swoistą filozofią inkwizytora. Powieść Orwella jest jeszcze jednym wykładem na temat rewolucji i rewolucjonistów. Angielski pisarz przygląda się takim wydarzeniom u samego ich zarania i dochodzi do smutnego wniosku, wypowiedzianego ustami O’Briena: Nie wprowadza się dyktatury po to, by chronić rewolucję; wznieca się rewolucję w celu narzucenia dyktatury. Celem prześladowań są prześladowania. Celem tortur są tortury. Celem władzy jest władza. Orwell wskazuje, że nie może jeden człowiek czy grupa ludzi narzucać swojego punktu widzenia, pojmowania rzeczywistości i egzystencji, innym ludziom. Nie wolno budować systemów władzy opartych na krzywdzie jednostek i grup społecznych. Jedynie współistnienie i rozwój, w oparciu o zdobycze demokracji, umożliwia prawdziwy, niczym nieskrępowany postęp. Przegrana buntownika Winstona Smitha jest jakby smutnym memento – przypomnieniem, że totalitaryzm potrafi skruszyć nawet najtwardsze kamienie, a koła miażdżące, raz puszczone w ruch, trudno zatrzymać…

 16 stycznia 1982

 Papież Jan Paweł II powiedział, że sytuacja w Polsce pogarsza się, a ludzi zmusza się do uległości. Potępił występowanie stref wpływów w Europie, bo wszystkie narody mają prawo do decydowania o swojej przyszłości. Z kolei Urban zaprzeczył, że stan wojenny zostanie wkrótce zniesiony.

17 stycznia 1982

Prymas Polski Arcybiskup Józef Glemp ponownie w ostry sposób skrytykował władze wojskowe. Powiedział między innymi: W kraju szerzy się wrogie nastawienie do rządu. Trwają aresztowania, robotników zmusza się do podpisywania oświadczeń o zaniechaniu działalności politycznej i podległości. Nie można ciągle zastraszać społeczeństwa. Prymas zaapelował o stworzenie warunków do kontynuowania dialogu. Ambasador Polski w Londynie stwierdził, że otrzymał wiadomość o szybkim zwolnieniu Lecha Wałęsy, ale zaprzeczył temu Górnicki – adiutant Jaruzelskiego. Członkowie Solidarności na Zachodzie zaapelowali o bojkot eksportu żywności z Polski. Junta: Jurczyk stanie przed sądem.

18 stycznia 1982 roku

Władze PRL-u zaprzeczyły, że stan wojenny zostanie szybko zakończony, a Wałęsa nie zostanie zwolniony. Rakowski: Zbyt wcześnie jest jeszcze, by mówić o zniesieniu stanu wojennego. Podczas wizyty w Liege Jurija Breżniewa (syna przywódcy ZSRR), pięćdziesiąt osób pochodzenia polskiego zorganizowało demonstrację, obrzucając go jajkami i powiewając transparentami Solidarności.

19 stycznia 1982 roku

Prezydent Reagan oświadczył, że Ameryka nie zamierza odkładać w nieskończoność oczekiwań nas poprawę życia w naszym kraju. Sytuacja w Polsce – powiedział – w dalszym ciągu się pogarsza. Przetrzymuje się ludzi w więzieniach, Nie ma kontaktów rządu z wolnymi związkami zawodowymi. Stwierdził też, że otrzymał długi list od Jana Pawła II, który w pełni popiera jego dotychczasowe posunięcia.

Do Wolnej Europy dotarły wiadomości, iż jeden z przywódców Solidarności został zabrany z obozu internowanych na luksusowy obiad do ministra Cioska, a kiedy odmówił współpracy z władzami, jeszcze przed podaniem posiłku, zabrano go z powrotem za druty. Zbigniew Bujak w wywiadzie dla „New York Timesa” powiedział, że Solidarność mogła uniknąć konfrontacji 13 grudnia 1981 jedynie schodząc z drogi reform i zdradzając interesy robotników. Stwierdził też, że przewiduje długą, podziemną walkę z władzą, przeciwny jest jednak zamieszkom, choć ich nie wyklucza.

20 stycznia 1982 roku

Podczas audiencji generalnej w Rzymie papież Jan Paweł II powierzył Polskę opiece Matki Boskiej Częstochowskiej. Zaproponował też nielicznej garstce Polaków modlitwę własnego autorstwa.

Rolnicy zostali zmuszeni do przymusowego dostarczania zboża państwu – za każde zakupione 12 kilogramów ziarna siewnego, rolnik musi dostarczyć 10 kilogramów zboża.

Prezydent Reagan ogłosił 30 stycznia dniem solidarności z Solidarnością.Z początkiem lutego nastąpi podwyżka cen żywności od 200 do 400%. Rakowski znowu potwierdził, że stan wojenny będzie utrzymany, dopóki robotnicy nie przyzwyczają się do zaproponowanych cen.

Wczoraj w Warszawie miało miejsce posiedzenie Episkopatu Polski i biskupi wystosowali specjalne pismo do Jaruzelskiego. Wzrasta też ich oburzenie w stosunku do junty. Międzynarodowy Czerwony Krzyż ma zwiększyć pomoc dla polskich szpitali o trzy miliony funtów szterlingów. ZSRR prosi Zachód o pożyczkę w wysokości 130 milionów dolarów. W Warszawie miał się dziś zakończyć proces przeciwko członkom Solidarności, oskarżonym o organizowanie strajków po ogłoszeniu stanu wojennego, ale grupa obrońców sprzeciwiła się żądaniom prokuratora o wydanie wysokich wyroków. Jeden z nich miał nawet zakwestionować status prawny WRON-y.

Dzialania_ZOMO_1982

21 – 23 stycznia 1982 roku

Stefan Bratkowski, w liście otwartym – krążącym po Warszawie – ostro skrytykował władze wojskowe w Polsce. Powiedział, że rządzący sparaliżowali życie polityczne i zrujnowali szansę na porozumienie.

Polska zgodziła się zapłacić resztę odsetek (250 milionów dolarów), które powinna zapłacić już dwa miesiące temu. Czerwony Krzyż wystąpił z apelem o zebranie 22 milionów dolarów na pomoc dla powodzian w Polsce.

Już dwustu intelektualistów podpisało apel o uwolnienie internowanych i zakończenie stanu wojennego w Polsce, m. in. Tadeusz Konwicki, Marek Nowakowski, Andrzej Wajda, Feliks Falk, Krzysztof Kieślowski, Daniel Olbrychski, Edward Żebrowski. Apel skierowano do Sejmu, bo sygnatariusze nie traktują junty jak legalnego rządu.

Francja podpisała kontrakt na zakup wielkich ilości gazu z ZSRR. Umowa opiewa na osiem miliardów sześciennych tego surowca, dostarczanego w okresie dwudziestu pięciu lat. Państwa NATO przeprowadziły w Brukseli rozmowy na temat reakcji krajów sojuszu na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce. Ich zdaniem sytuacja w naszym kraju uległa znacznemu pogorszeniu od 13 stycznia. Natomiast „Prawda” pisze, że w Polsce poprawia się produkcja przemysłowa i wszystko wraca do normy.

Ustąpił Wojewoda Gdański Jerzy Kołodziejski, który asystował podczas podpisywania porozumień sierpniowych. W odwecie za postawę Ryszarda Reiffa, w zarządzie PAX-u przeprowadzono szereg zmian i zastąpiono go Zenonem Komenderem. Pierwszym sekretarzem organizacji partyjnej Związku Literatów Polskich został Józef Lenart.

„Prawda” skrytykowała stanowisko Włoskiej Partii Komunistycznej, oskarżającej ZSRR o współudział w decyzji o wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce. W kościołach odczytano list biskupów polskich, podpisany także przez prymasa Glempa. W Warszawie są dwa pełne domy dziecka, w których umieszczono pociechy odebrane rodzinom internowanych. Internowani z Białołęki i Olszynki Grochowskiej są gdzieś wywożeni milicyjnymi budami.

Papież poparł wezwanie Episkopatu Polski do zakończenia stanu wojennego w Polsce. Sejm rozpoczął obrady i Jaruzelski mówił o perspektywach zakończenia stanu wojennego pod koniec przyszłego miesiąca. Pewne zarządzenia dotyczące przemysłu zostaną utrzymane dłużej. Obecnie w Polsce internowano cztery i pół tysiąca ludzi. Kto chce („Komu się nie podoba…”), może bez kłopotów wyjechać z Polski. W przyszłym tygodniu wznowiona będzie sprzedaż benzyny dla posiadaczy prywatnych samochodów.

 Znowu dzwonił Musiał i umówiłem się z nim na spotkanie u tego Piotra, który mieszka koło szpitala. Okazało się, że to jest malutka kawalerka na ostatnim piętrze i zgromadziło się w niej kilku kolegów Grzegorza. Postawiono wódkę i sok dodoni w puszkach, a potem zrobiono ze mnie „polewoja”, co dało mi pewną przewagę nad nimi. Wódka z sokiem wspaniale wchodziła i szybko poczułem, że miękną mi nogi. Szybko zorientowałem się, że wszyscy zaproszeni panowie są homoseksualistami, a jak Piotr, szpakowaty koleś o wyglądzie playboya usiadł przy mnie i zaczął mi wsuwać rękę za koszulę, myślałem tylko o tym jak stamtąd zwiać. Nalewałem im więcej wódki niż soku, więc w pewnym momencie panowie byli już bardzo pijani i zaczęli wykrzykiwać… Gdy zdjęli spodnie, udałem, że jestem już pijany w sztok i chcę wyjść prze okno z dziesiątego piętra. Powstrzymali mnie przed tym gremialnie, a ja wykorzystałem moment i przemknąłem błyskawicznie do drzwi wyjściowych. Przekręciłem klucz w zamku i wybiegłem na korytarz, a potem nie czekając na windę, sunąłem w dół po schodach. Gdy byłem już w dole miasta, w okolicach nabrzeża Brdy dogonił mnie Musiał i zaczął usprawiedliwiać całe zdarzenie. To taka piękna miłość, bez zazdrości, miłość braterska, czysta i dająca wiele w zamian… – powiedział. Pokiwałem głową i ruszyłem biegiem do przodu, zostawiając go wyraźnie zdezorientowanego.

DZIENNIK ZE STANU WOJENNEGO (2)

f8dd081c280487d3d2f8f11dff3480b4,21,1

18 grudnia 1981 roku

Dzisiaj prawie cały dzień siedziałem w domu, ale przez okno widziałem, że po Błoniu chodziło dzisiaj wielu zomowców. Pośród nich spostrzegłem jednego chłopaka z naszego osiedla, który przychodził do sąsiedniego bloku i odwiedzał syna milicjanta. W szkole kopaliśmy go po tyłku, bo był wyjątkowym platfusem. Teraz ubrany w mundur, z białą pałka u boku i spluwą przy pasie wygląda bardzo groźnie. Ośmiu zomowców stało przez jakiś czas przy Gałczyńskiego 10, ale po jakimś czasie poszli do komisariatu na Broniewskiego. Pamiętam jak budowali ten budynek i biegaliśmy jako chłopcy po budowie, wchodziliśmy do piwnic, które później uczynili celami więziennymi.

Podobno dzisiaj w autobusach ludzie mieli czarne opaski na rękawach, na znak żałoby i zdarzało się zobaczyć osoby płaczące na ulicach.

Cynizm speakerów telewizyjnych nie ma granic. Po tym, co się wczoraj stało, nie widać w sposobie ich mówienia ani krzty pokory.

Słuchałem dzisiaj Wolnej Europy i BBC, ale odbiór był fatalny. Oto, co mi się udało wyłowić z szumu i zakłóceń: Kanclerz Austrii Bruno Kreisky powiedział, że sytuacja w Polsce, w połączeniu z wojną na Wyżynie Irańskiej, okupacją Afganistanu przez Rosjan i aneksją Wzgórz Golan przez Izrael – to najbardziej niebezpieczny kryzys, z jakim ma do czynienia świat od chwili zakończenia II wojny światowej. Dodał też, że interwencja obcych wojsk w naszym kraju spowoduje całkowity zanik procesów odprężenia.

W Toronto miała miejsce demonstracja, a w Monachium odbył się wiec pod hasłem: Solidarność z Solidarnością. Żądano uwolnienia zatrzymanych, zniesienia stanu wojennego, dotrzymania danych obietnic. Niesiono atrapę szubienicy z powieszonym na sznurze emblematem PZPR.

Potwierdzono, że wczoraj w Warszawie doszło do starcia ogromnej grupy młodzieży z milicją. Użyto dużych sił ZOMO, gazów łzawiących i petard. Milicjanci uzbrojeni w pałki i tarcze z pleksi wywlekali demonstrantów z kościoła św. Krzyża. Tłum śpiewał hymn narodowy i skandował „Solidarność!” „Solidarność!”, a w stosunku do milicjantów „Gestapo!!!”.

Giscard d’Estaing, Mauroy i Mitterrand potępili to, co dzieje się w Polsce, a kanclerz Schmidt wezwał władze do zaprzestania przemocy – stwierdził też, że całym sercem jest po stronie robotników polskich. (to jego schorowane serce, które ledwo bije, bije dla nich…).

Trwają strajki w kilku kopalniach, a górnicy grożą sabotażem. W Stoczni im. Lenina część robotników z Anną Walentynowicz, zamknęła się w tlenowni. Stocznia została zmilitaryzowana i w bramie stoją czołgi.

Jugosławia skrytykowała wprowadzanie stanu wojennego, twierdząc, ze jest to dowód nieudolności PZPR. Jasne – komuniści z rodowodem partyzanckim, uczniowie Josipa Broza Tito, waliliby do robotników z karabinów maszynowych i szybko zaprowadziliby porządek…

Olszowski stwierdził, że władze wojskowe mają pełne poparcie PZPR-u. To wyjątkowy zatwardzialec, zacietrzewiony jak komuniści ścigający w lasach AK-owców po wojnie. Tacy jak on nie wypuścili z Polski, udającego się do Rzymu wysłannika Episkopatu bpa Dąbrowskiego. Ambasador Polski w Lizbonie zdradził zachodnim mediom, że sytuacja w kraju uległa pogorszeniu i nic nie dały rozmowy dowódców wojskowych z Wałęsą. Polskie okręty patrolują Bałtyk by chwytać ewentualnych uciekinierów, chociaż to jest mało prawdopodobne, ze względu na siarczyste mrozy.

Wolna Europa ogłosiła część listy zatrzymanych – mam nadzieję, że nie przekręcę żadnego nazwiska, odtwarzając je ze słuchu i przedzierając się przez zakłócenia: Andrzej Bogusławski (dziennikarz), Marek Bejning (socjolog), Teresa Bogucka, Marek Barański, Krzysztof Bzdyl (KPN), Benedykt Czuma (prawnik), Jan Chmielewski, Andrzej Celiński z żoną, Jan Chomicki (działacz katolicki),Ludwik Dorn, Bronisław Geremek (historyk), Krzysztof i Andrzej Gołowscy (KPN), Bogdan Grzesiak (Nova), Seweryn Jaworski (Huta Warszawa), Stefan Kawalec (matematyk), Marek karpiński (twórca Ściany Wschodniej w Warszawie), Jacek Kuroń i jego syn Maciej, Waldemar Kuczyński (ekonomista, redaktor tygodnika „Solidarność”), Michał Komar (pisarz), prof. Karnicki-Grotginger, Jan Lityński (matematyk), Irena Lewandowska (tłumaczka literatury rosyjskiej), Adam Michnik, Jacek Merkel, Helena Łuczywo (tłumaczka literatury angielskiej). Małgorzata Łukasiewicz, Emil Morgiewicz, Jerzy Markuszewski STS, KOR), Julian Kornhauser, Aleksander Małachowski, prof. Jerzy Holzer, Jan Józef Lipski (historyk literatury), Janusz Majewski (reżyser), Tadeusz Mazowiecki, Janusz Onyszkiewicz, Grzegorz Palka (ekonomista), Antoni Pietkiewicz, Andrzej Piesiak (inżynier) Henryk Pietrowicz (KPN), Maciej Rayzacher (aktor), Zdzisław Rusinek (PAX)

19 grudnia 1981 roku

Byłem na Jaskółczej u Marka K. Siwca i dość długo rozmawialiśmy, choć zawsze wyczuwam w nim jakieś drugie dno, jakiś fałsz i nieustanną, protekcjonalną ocenę moich słów. Dwa dni temu był w Gdańsku i opowiadał, że spotkał jakiegoś stoczniowca, który relacjonował mu jak tam było. W drugą bramę wjechał czołg i wywalił ją bez palby, a przez wyrwę weszli zomowcy, ubrani w jakieś japońskie, plastikowe pancerze, zginające się w łokciach i kolanach. Jeśli ktoś chciałby uderzyć takiego milicjanta, to on niczego nie odczuje. Oprócz nich mieli na sobie kamizelki kuloodporne i kaski z osłonami z pleksi. Stoczniowcy nie stawiali oporu na terenie ich zakładu, a tylko w tlenowni zamknęła się pewna grupa, i potwierdzają się pogłoski, że jest tam też Anna Walentynowicz. Zagrozili, że wysadzą w powietrze siebie i całą stocznię, jeśli milicja nie ustąpi. Inne wiadomości, które usłyszał Siwiec, dotyczyły jakiegoś desantu z powietrza, który miał opanować tę tlenownię. Powiedział, że jak tylko wysiadł na dworcu w Gdańsku, uderzył go zapach łzawiącego gazu i dostał się w ogromną bijatykę. Ludzie bili się zaciekle z zomowcami, a gdy ktoś wpadł im w łapy, tłukli go długo pałami i ściągali buty. Z tej całej rozmowy najbardziej podobała mi się uwaga końcowa Siwca: Jak się jedzie pociągiem, to widać mury stoczni, wielkie napisy TELEWIZJA KŁAMIE, transportery opancerzone i czołgi, a obok, o kilkadziesiąt metrów od nich, na lodowisku, jakby nigdy nic… chłopaki grają w hokeja.

Alina przysłała mi kartkę z czerwoną różą na moje imieniny – czy to jest znak, że wszystko wróci do normy i znowu zaczniemy się spotykać? Czy tylko wyraz przyzwoitości w stosunku do chłopaka, z którym była przez pięć lat…?

Wiadomości, które udało mi się usłyszeć w radiu: Brytyjska Partia Komunistyczna potępiła wprowadzenie stanu wojennego. Jaruzelski i Jabłoński (jak widzę tego dziadka, to zawsze kojarzy mi się z takim marudnym emerytem, którego poznałem w kolejce u rzeźnika, na Jarach) wystosowali życzenia z okazji siedemdziesiątej piątej rocznicy urodzin Breżniewa. Mają one charakter wiernopoddańczego hołdu, który momentami, w odniesieniu do sytuacji w Polsce, brzmi jak ponura drwina. Ja codziennie budzę się z nadzieją, że to będzie ostatni dzień życia Breżniewa, chociaż kiedyś zaskoczył mnie ten ruski bydlak, gdy popłakał się podczas słuchania ballady Okudżawy pt. Десятый наш десантный батальон. Z racji tego, że wiele razy pojawiły się łzy w moich oczach podczas odtwarzania tej pieśni z płyty, poczułem się dziwnie, ale pewnie o inną walkę chodzi i jemu i mnie.

Włoski dziennik komunistyczny „L’Unita” potępił wprowadzenie stanu wojennego, a „New York Times” stwierdził, że Jaruzelski zastosował terror wobec swojego narodu. Prymas Józef Glemp ponownie zaapelował o zachowanie spokoju. Powiedział, ze Kościół i ludzie są bezsilni wobec przemocy i zła. To już trzeci jego apel o zachowanie spokoju. Do Polski jedzie arcybiskup Luigi Poggi, wysłannik papieża i ks. prałat Janusz Bolonek. Przylecieli oni samolotem do Wiednia, skąd udadzą się pociągiem do Warszawy. Papież Jan Paweł II wyraził najwyższe zaniepokojenie sytuacją w kraju, po tym jak Agostino Casaroli zrelacjonował mu swoją rozmowę z Reaganem. Podobno Wałęsa wystosował apel o jedność związkową i stosowanie biernego oporu – w Warszawie ma krążyć jego odezwa, w której nawołuje do strajków.

Demonstracje i protesty miały miejsce w Berlinie Zachodnim, Bernie i Bremie, Kopenhadze i Tokio. Wielu polskich marynarzy prosi o azyl w obcych portach, bojąc się wracać do ojczyzny. Wolna Europa podaje, że nadal trwają strajki w rejonie Gdańska i Katowic. Skrócono godzinę milicyjną (od 23.00 do 5.00), ale w niektórych województwach ją utrzymano. W Gdańsku wydłużono ją od 20.00 do 6.00. Zachodni Czerwony Krzyż informuje, że nadal polskie szpitale cierpią na braki leków i materiałów opatrunkowych. Prawdopodobnie strajkuje dwieście zakładów w dziewięciu, z czterdziestu dziewięciu województw. Rozgłośnia z Monachium podaje jak łamie się strajki – najpierw teren zakładów otacza wojsko, a potem do akcji wkracza milicja. W Warszawie i Bydgoszczy krążą pogłoski o buntach żołnierzy, którzy opuścili czołgi i samobójstwach zomowców, którzy nie wytrzymali psychicznie bicia i zabijania ludzi. W hutach „Warszawa” i „Katowice” pozwolono wygasnąć wielkim piecom. Pracownicy Stoczni Szczecińskiej mogą w poniedziałek nie przychodzić do pracy, ich obowiązki przejmie wojsko i milicja. W Stoczni im. Lenina będą sporządzone nowe listy przyjętych do pracy, bo obecnie wszyscy są zwolnieni. Wolna Europa twierdzi, że pucz był od dawna przygotowywany, może od momentu, kiedy Jaruzelski został premierem.

Wracając z miasta czerwonym autobusem (symbolika polskich barw…), stanąłem znowu nagle twarzą w twarz z Siwcem, którego lubię za fantazję i zarazem nie cierpię za nieustający protekcjonizm. Namawiał mnie, bym studiował uważnie Karola Marksa, bo w jego pismach są rzeczy, o których mi się nie śniło. Tak się składa, że czytałem ostatnio tekst tego szwabskiego ideologa o pruskiej cenzurze i lekko podpuściłem Siwca – podpuszczanie to jego (Siwca) i moja ulubiona zabawa – piejąc zachwyty nad Marksem jako liberalnym komentatorem wolności wypowiedzi. Ach, jak mój kolega rozgadał się, jak zachwalał Marksa, jak tłumaczył mi jego zawiłości. Pomyślałem, że Siwiec, który wykłada przedmiot pt. Filozofia marksistowska w wyższej uczelni, został w niewidoczny sposób ukąszony przez brodaczy i nie zdaje sobie z tego sprawy. Lubię pić piwo z nim, ale nie lubię jego pewności siebie i ciągłej potrzeby edukowania otoczenia, czy to będzie Cielesz, czy ja, czy nawet najbliższy mu Krzysztof Derdowski. A propos Derdowski – to jest najprawdziwszy gość w moim otoczeniu, z tych Stachurów, Brunów, Wojaczków, tylko dlaczego zawsze po pijaku chce się ze mną trzaskać po ryju…? Wyraźnie coś go we mnie uwiera…

BIBLIOTEKA (6)

National-Geographic-Magazine-1977-03-March

Jakież to były przeżycia, gdy interesując się żarliwie geografią, wertowałem w tę i z powrotem numery dwóch miesięczników – „Poznaj Świat” i „Kontynentów”. Co miesiąc czekałem w napięciu na pojawienie się nowych woluminów, wypytywałem panie w kioskach, czy już je dostarczono, a gdy to miało miejsce, natychmiast je kupowałem i pędziłem do domu, by przeczytać od deski do deski. Szybko uzbierało się w moim pokoju bardzo dużo tych periodyków i często wracałem do starych numerów, czytałem artykuły i przyglądałem się mapom. Jakaż była moja radość, gdy mój nieco starszy kolega zaczął pracować w składzie makulatury i dostarczać mi egzemplarze archiwalne. Pewnego dnia zawołał mnie na klatkę schodową, gdzie zwykle handlowaliśmy znaczkami i innymi numizmatami i pokazał mi prawdziwy skarb, chyba ze sto starych numerów pisma „Poznaj świat” i kilkanaście „Kontynentów”. Niektóre były trochę sfatygowane, ale większość wyglądała jakby dopiero została wydrukowana. Widocznie ktoś właściwie je przechowywał, w jakieś szczelnej szafie i nie spłowiały, nie zżółkły, aż w końcu trafiły do składu makulatury, gdzie miały być przemielone i wysłane do papierni. Tadziu, bo tak miał na imię mój kolega, zaproponował mi oddanie tego znaleziska za mój album znaczków pocztowych z różnych krajów. Bardzo to było bolesne, ale od jakiegoś czasu zbierałem przede wszystkim znaczki z Afryki, które gromadziłem w dwóch innych klaserach, więc z ciężkim sercem oddałem walory, które towarzyszyły mi od lat i zostałem właścicielem ogromnego zbioru pism geograficznych. Odtąd były już stałym elementem wystroju mojego malutkiego pokoju (charakterystycznej dla budownictwa peerelowskiego wnęki), który dodatkowo dzieliłem z moim bratem. Jakoś jednak wychowaliśmy się razem w tej klitce i wywodząc się ze zwykłej, standardowej rodziny umieliśmy wytworzyć w sobie ogromne pasje – u mnie związaną z literaturą, geografią i przyrodą, a u brata z fotografią, ornitologią i szybownictwem.

1

Myślałem poważnie o studiowaniu geografii i jeśli chodzi o ten przedmiot, byłem najlepszym uczniem w klasie. Miało to swoje dobre strony, ale też generowało zagrożenia, bo zawalałem inne lekcje, czekając z utęsknieniem na moje ulubione godziny. W „Poznaj świecie” było sporo artykułów opisujących dalekie wyprawy, zagubione gdzieś zakątki ziemi, gdzie docierali reporterzy i podróżnicy. Dzięki tym lekturom dobrze poznałem oblicza świata, od amazońskiej i afrykańskiej dżungli, poprzez lodowate pustki półkuli południowej, syberyjskiej tajgi i tundry – czytywałem o pustyniach Australii, Atakamie i Saharze, wznosiłem się ku najwyższym szczytom Himalajów i Andów, albo podejmowałem wyprawy na McKinley, Górę Kościuszki lub znacznie niższe, ale jakże ciekawe szczyty alpejskie. „Kontynenty” były większym pismem, wydawanym na lepszym papierze i miały także interesujący, lekko kulturowy profil. Pojawiały się w nim artykuły o rzeźbach i maskach, o dziwnych totemach i pięknej biżuterii, a przy tym nie brakowało też opisów ekstremalnych krain, zdumiewających narodów, elementów dalekiej rzeczywistości, pełnej zagrożeń, ale będącej też wspaniałym wyzwaniem. Oczyma wyobraźni widziałem siebie w tamtych przestrzeniach i w czasach szkolnych zadawalałem się uczestnictwem czytelniczym. Gdy dzisiaj przyglądam się w Internecie okładkom starych numerów tych pism, przypominają mi się one wizualnie, ale też wraca aura tamtego zauroczenia, pasji, która potem powtórzyła się, gdy zacząłem wchodzić do świata literatury i sztuki. Nie wiem co stało się z tymi periodykami, ale jeszcze dość długo po moim wyjściu z domu leżały w piwnicy i chyba po jakimś czasie mój ojciec wyrzucił je do śmietnika albo oddał do składnicy makulatury. Teraz czasami kupuję nowe numery i staram się porównywać je z tymi, które kiedyś wertowałem, a choć wydawane są na znakomitym, kredowym papierze, lepsza jest jakość fotografii i opracowania typograficznego, to z łezką w oku wracam do wcześniejszych doświadczeń lekturowych. Niby niczego nie mogę zarzuć współczesnym odmianom tych pism, niby kontynuują one wypracowane kształty, ale czegoś mi w nich brakuje. No i wiem czego – tamtej pasji, tamtego zauroczenia, krótko mówiąc młodości i chęci zdobywania świata, może nieco naiwnego przekonania, że stoi on przed nami otworem i starczy tylko wejść w jakąś koleinę, by doprowadziła nas ona ku bezdrożom okolic Uluru Rock, Wodospadów Wiktorii albo ciągu uliczek Hongkongu, Szanghaju, Marakeszu.

169507121_1_1000x700_kontynenty-miesiecznik-czasopismo-lodz

Gdy byłem już studentem polonistyki nie rezygnowałem z moich pasji geograficznych, odbywając pierwsze podróże zagraniczne, a nade wszystko studiując po angielsku periodyk, który był moją wielką tęsknotą, choć dość długo był niedostępny. Dopiero, gdy zauważyłem, że „National Geographic” pojawia się w bydgoskim antykwariacie naukowym, zacząłem go kupować za dość duże pieniądze. To były prawdziwe uczty geograficzne, a wertowanie stron i czytanie artykułów miało w sobie coś z wchodzenia do zakazanej rzeczywistości kultury zachodniej. Wspaniały, kredowy papier i najlepsze na świecie fotografie, a przy tym świadomość, że ma się w ręku coś, co przez długie lata znane mi było tylko z opowieści i prezentacji telewizyjnych. Szybko zaczęły rosnąć u mnie sterty pism, w charakterystycznej żółtej ramce i wracałem do nich w każdej wolnej chwili, stale znajdując coś nowego, wciąż docierając do informacji, które mnie zdumiewały. Wielką wartością były tutaj bogato ilustrowane, specjalne bloki tematyczne i do dzisiaj pamiętam lekturę numerów poświęconą gorylom z masywu wulkanicznego Wirunga, na pograniczu Konga, Ugandy i Rwandy, wielkim postaciom historycznym, takim jak Czyngis-chan, Tutenchamon czy Timur, piramidom w Gizie, miastu Inków w Peru albo Wielkiemu Murowi Chińskiemu. Oprócz wartości poznawczych, szlifowałem także język angielski, planowałem nowe wyprawy, a podziwiając zdjęcia Niagary, gór Kurdystanu, wielkiej rzeki Jangcy i Huang Ho, stając wirtualnie na brzegu Morza Północnego, wędrując ulicami Barcelony, Fryburga, Gandawy, Nankinu, Nowego Jorku, nie mogłem nawet przypuszczać, że kiedyś wejdę w tę rzeczywistość. Zawsze wierzyłem w siłę marzeń i moje wielkie monografie, poświęcone poetom romantycznym, powstały dzięki takiemu zachwytowi i dążeniu do zrealizowania ambitnych planów. „National Geographic”, tak jak „Poznaj Świat”, „Kontynenty”, a także „Poznaj Swój Kraj”, odegrały wielką rolę w kształtowaniu się mojej świadomości i wywarły znaczący wpływ na osobowość. Teraz wciąż jeszcze mam na półce sporo starych numerów pisma Narodowego Towarzystwa Geograficznego i czasami przed snem, przed ostatecznym zamknięciem dnia, biorę je do ręki, wertuję i poczytuję. Dzięki tym periodykom uwierzyłem, że życie może być wielką przygodą, a chociaż jesteśmy śmiertelnymi bytami, stale podlegającymi prawom licznych zagrożeń, czających się chorób i ludzkich bestii, to możemy osiągać cele, które zdawać by się mogło są niedosiężne, dalekie i nierealne. A jednak…

featured-animals

ODWIECZNOŚĆ ŚWIATA

skanowanie0001Urania Jeana-Marie Gustava Le Clézio to powieść zdumiewająca, pełna nagłych zwrotów i ważkich komentarzy do naszej, ludzkiej sytuacji. Bohaterem jest Daniel Sillitoe, który w dzieciństwie, drżąc o życie ojca, walczącego na froncie wojny światowej, rozmyśla o utopijnej krainie Uranii, a potem jako dorosły już człowiek, geograf badający gleby Meksyku, spotyka w autobusie młodzieńca Rafaela i za jego sprawą trafia do dziwnej, utopijnej wioski Campos. Jest to rodzaj hipisowskiej komuny, w której nie obowiązują prawa świata zewnętrznego, a wszystko moderowane jest przez tzw. Doradcę. Ludzie kierują się tutaj intuicją, żyją z dnia na dzień, swobodnie zamieniają partnerów, a ich jedynym pragnieniem jest łagodne przeniknięcie ku nowym czasom. Ich zasadą jest życie bez zasad, posługiwanie się specjalnie stworzonym językiem elmen, w którym swobodnie mieszają się słowa z kilku krajów, a niezwykłą wagę mają też gesty i pełne pasji działanie. Powieść sprawia wrażenie rozsypanej, ale wnikliwa lektura odsłania zamysł pisarski, jakże ambitny i trudny do zrealizowania. Le Clézio chodziło zapewne o ukazanie rzeczywistości meksykańskiej w całej jej różnorodności, a zarazem odrębności w stosunku do społeczeństw i kultury innych regionów. Tutaj wszystko jest w ruchu i ma swoją dziwną filozofię. Kobiety – takie jak Dalia, Lilii czy Hoatu – pożądają mężczyzn, ale mają też swoje integralne światy, w których zamykają się niczym w ściśle odgrodzonych hacjendach. Mężczyźni wchodzą w swoje życiowe role, ale nieustannie czegoś szukają, wciąż gdzieś podążają, snują dalekosiężne plany, rozmijają się z nimi, a potem próbują to tłumaczyć filozofią krainy Campos. Osiągnięcie w niej czegoś, ma taką samą wagę jak porażka, bo wszystko i tak rozgrywa się w obliczu wielkich gwiazdozbiorów, które są przypomnieniem wieczności i potwierdzeniem znikomości ludzkich losów. Ta niedookreśloność promieniuje na ludzi z Meksyku, który jest krajem bytów chwilowych, wielkich nieszczęść i małych dramatów. Wyprawa autobusem ku granicy amerykańskiej ma tutaj takie samo znaczenie jak zbiór truskawek na wielkich polach, albo zbliżenie z kobietą w górach, przy świetle księżyca. Wszystko wiruje, wszystko przepływa, podąża gdzieś i donikąd, lokuje się w biografiach ludzkich i w chaotycznej historii państwa oraz krainy Campos, odgradzającej się swoją odrębnością od kraju, ale w gruncie rzeczy będącej jej kopią, nieco tylko zmodyfikowaną i obudowaną w wolnościową ideologię.

Popocatepetl

Popocatepetl

Niezwykle bogata warstwa fabularna przeplata się tutaj z opisami meksykańskiej prowincji, w której elementami charakterystycznymi są stożki czynnych i wygasłych wulkanów, a życie warunkowane jest przez ich wybuchy i tragiczne w skutkach trzęsienia ziemi. To jest kraina tropikalna, ale stale podporządkowana wpływom Oceanu Spokojnego, zderzeń zimnego Prądu Kalifornijskiego i ciepłego Północnego Prądu Równikowego. Stosunkowo niedawno – w skali geologicznej – aktywność takich wulkanów jak Citlaltépetl (5636 m n.p.m.) i Popocatépetl (5452 m n.p.m) doprowadziła do ukształtowania powierzchni kraju. Meksyk leży na zachodnim krańcu Płyty Północnoamerykańskiej, która spotyka się z Płytą Pacyficzną i Karaibską. Na styku tych form geologicznych doszło do znacznego wypiętrzenia się terenu, którego efektem było powstanie licznych pasm górskich. Inną właściwością tego kraju są ogromne przestrzenie i oddzielenie terenów zamieszkałych przez pustkowia, półpustynie, pustynie i rumowiska skalne. Może to powodować zagubienie ludzi, poczucie zamknięcia w ściśle określonej przestrzeni, a nade wszystko izolację od świata. Na kartach powieści francuskiego prozaika pojawia się wiele postaci, które całe swoje życie spędziły w wioskach podobnych do Campos i nigdy nie wyjeżdżały dalej niż kilkadziesiąt kilometrów, stawały się więźniami miejsca narodzin i dorastania. Wielkie piramidy wulkaniczne symbolizują tutaj nieskończoność i przypisanie tego świata do kosmicznej głębi kosmotellurycznej, a ekstremalne warunki bytowania wymuszają określone działania w sferze bytowej i społecznej. Chwilowość i fragmentaryczność stają się w Meksyku istotą egzystencji, a szalejące bezprawie każe cieszyć się każdą cząstką dobra, wywalczoną w codziennym życiu. Trudno się dziwić, że Daniel jest zagubiony w tym kraju i próbuje znaleźć sobie miejsca zastępcze, chwilowe enklawy, a to w ramionach kobiet, a to w domach zaprzyjaźnionych mężczyzn lub w przestrzeniach publicznych. To nie jest jego świat, a utopia, której szukał przez całe życie, nie spełniła jego oczekiwań, odsłaniając coraz trudniejsze do rozwikłania problemy antropologiczne. Badanie ludzi i ich zachowań jest tutaj tyleż celem, co pretekstem, by prowadzić spokojną egzystencję, przypominającą sposób istnienia prostych Latynosów. Jakakolwiek próba uchwycenia tego świata w samej jego istocie, albo wyraziste przydanie mu ram, kończy się porażką i zapowiedzią nieuchronnego powrotu do Europy.

 Yucca_forest

Kluczem do zrozumienia Campos jest dziennik Rafaela Zacharie, przekazany Danielowi. Młodzieniec tak oto relacjonuje swoją inicjację w tej przestrzeni: Wchodzę do Campos, widzę wielkie drzewa, ogrody. Czuję zapach liści i wilgotnej ziemi, zapach dojrzałych owoców. Widzę wioskę z czerwonej gliny, kryte dachówką domy, po których chodzą gołębie. Widzę wysoką, kwadratową wieżę, różową i złotą w wieczornym świetle. Wieżę zamieszkują ptaki, gołębie, turkawki, a pod dachem są gniazda jerzyków. (…) Patrzę na rzędy domów, na wyraźnie zarysowane ulice, jak gdyby zawieszone nad ruinami kościoła. Dalej za murowanym ogrodzeniem, widzę zamgloną dolinę i wulkany. Góry tworzą barierę, niektóre z nich porastają drzewa, inne są nagie, ta za Campos to Łysa Góra. (…) Obok wieży znajduje się duży gliniany dom o dachu z liści, to tutaj się zbierają wszyscy mieszkańcy Campos. Wysoko, po oświetlonej słońcem stronie wioski leżą pola. Kukurydza, fasola, poletko trzciny cukrowej, sady drzew mangowych i pomarańczowych. (przekł. Z. Kozimor) Przestrzeń charakterystyczna dla południowego Meksyku, niedaleko granicy z Gwatemalą i Belize, noszącym niegdyś nazwę Hondurasu Brytyjskiego. Nic szczególnego, zwykły ład miasteczka lub wioski latynoamerykańskiej, ale to właśnie to miejsce wybrała wspólnota, by spokojnie żyć. Najważniejsze było przekonanie, że kolejni mieszkańcy, trafiający do Campos, są wolni i mogą robić co im się podoba, zabezpieczeni bytowo przez mądrą, giełdową politykę Doradcy i wierzący w szczęśliwą gwiazdę tego miejsca. Prowadzi się tutaj wielką, wspólną kuchnię i każdy może najeść się do syta zdrowych pokarmów, ze szczególnym uwzględnieniem ryżu, kukurydzy, miodu i orzechów. Nie stroni się też od substancji narkotyzujących, korzysta się z dobrodziejstw specjalnych grzybów, marihuany, naparów z ziół nurhite. W Campos obowiązują dwie pory nauki: poranna i wieczorna, jedna przypisana do pól, a druga do wieży. Jest to uczenie się bez specjalnych ram edukacyjnych, a przedmiotem jest samo życie. Podstawą są rozmowy i obserwacja zmian natury, gwiazd pojawiających się na nocnym niebie, chmur przesuwających się po wielkich taflach błękitu, cieni gór i nurtów płynących rzek. Ludzie nie jedzą tam mięsa, wolą nabiał, którego nadmiar sprzedają w sąsiedniej wiosce, kupując za uzyskane środki, naftę do lamp, mydło i narzędzia. To jest rodzaj komuny, a może kibucu, gdzie wszyscy rozumieją jakie jest ich miejsce i sami biorą się do pracy – poją krowy, oporządzają mniejsze zwierzęta, łuskają kolby kukurydzy. Wieczorem siadają na wieży, a Doradca Jadi objaśnia im gwiazdozbiory na niebie. Szczęście i odczucie nieustających wakacji, leniwego tonięcia w wieczności, chwili pierwszej i ostatniej, jest istotą bytowania w Campos.

 Malinche

Żadna idylla nie trwa bez końca i mieszkańcy Campos dowiadują się, że mocarni, źli ludzie przejęli ich ziemię i nakazali im wyprowadzać się jak najszybciej. Na nic się zdały zabiegi mediacyjne, nikt nie śmiał stanąć na drodze bogatym właścicielom, wykorzystano policję i zbirów, gotowych użyć siły przy najmniejszej próbie oporu. Mieszkańcy Campos spakowali się więc i ruszyli grupkami ku wymarzonym wyspom rafy barierowej przy brzegach Belize. Upadek Campos miał wszelkie cechy zniknięcia utopii, a podejmowane próby jej odnowy od samego początku skazane były na niepowodzenie. Główna grupa, ze schorowanym ciężko Jadim, dotarła do jednej z koralowych wysp, ale okazało się, że nie można na niej zbudować żadnej nowej enklawy, a braki pożywienia i słodkiej wody są nie do przezwyciężenia. Koniec końców wyprawa zakończyła się kompletną klęską i odwrotem, a na wyspie zostały tylko szczątki Doradcy, który tam zmarł i został skremowany na stosie ułożonym ze skorup palm kokosowych i namorzyn. Ta symboliczna śmierć zakończyła sen o Campos, a członkowie komuny rozpierzchli się po świecie, niosąc przesłanie o dniach szczęśliwości i pełni, lamentując nad upadkiem człowieczeństwa. Może niektórzy z nich zapamiętali słowa Jadiego: jedyna wieczność, której dotykamy i którą czujemy, to wieczność świata. (…) nie ma innej prawdy poza prawdą materii, a my z naszymi uczuciami i świadomością jesteśmy drobną cząstką inteligencji wszechświata. Nauki Jadiego tak głęboko przeniknęły do umysłów ludzi w Campos, że po jego śmierci nie smucono się, radośnie przygotowując stos pogrzebowy – wszak: To życie jest ciężkie, śmierć jest lekka, podobna do wiatru. Daniel, szukający miejsc przypominających jego dziecinną Uranię, znajdzie się po dwudziestu pięciu latach na Wyspie Półksiężyca, gdzie wspólnota próbowała się odrodzić, ale nie znajdzie żadnych śladów ich pobytu. Szczątki Doradcy rozpadły się w wilgotnej ziemi, albo zostały oddzielone od kości przez wszędobylskie kraby, a tylko tężejąca wieczorem ultramaryna wód zdaje się potwierdzać bezgłośnie, że kiedyś ktoś chciał tu stworzyć nowy raj na ziemi. Na razie jest to prawdziwy Eden dla turystów, przylatujących na rafy wielkimi odrzutowcami ze wszystkich części świata. Powieść kończy się symbolicznym spojrzeniem Daniela z wysokości tysiąca metrów, po wynajęciu awionetki i przelocie nad wysepkami – zamyka się w ostatecznym potwierdzeniu, że czas anihiluje wszystko, a świat, pod każdą szerokością geograficzną jest taką samą ułudą jak Campos, jak Urania, jak każda utopia… jak sama nie mająca początku i końca wieczność.

1024px-Imagebysafa2

POEZJA PODRÓŻNA

Ormiańska tancerka1Czy istnieje poezja podróżna? Zadaję to pytanie i natychmiast w mojej świadomości ustawia się ciąg tekstów, począwszy od literatury starożytnej, przez wieki średnie i kolejne stulecia, aż do tak wyrazistych jej realizacji jak Sonety krymskie Adama Mickiewicza, wczesne poematy Juliusza Słowackiego, wiersze Zygmunta Krasińskiego inspirowane Italią (Rzym, Kampania rzymska, Varenna). Także dwudziesty wiek przyniósł sporo pięknych liryków włoskich Herberta i Miłosza, wiele wierszy światowych Różewicza, próby oswojenia nowej, zagranicznej rzeczywistości emigrantów młodszych pokoleń. Rozmyślam na ten temat w chwili ukazania się mojego ostatniego zbioru wierszy, zatytułowanego Ormiańska tancerka, który jak zwykle jest dla mnie wielkim zaskoczeniem i niewypowiedzianą radością. Tworząc tom pt. Bulwar Singera, zbierający wiersze z podróży do Stanów Zjednoczonych, nie zdawałem sobie sprawy, że otwiera się w mojej twórczości nowy etap, a następne wyprawy, do Chin, do Iraku i Armenii zaowocują kolejnymi książkami i staną się ważną cząstką  poetyckiego dorobku. Ale czy te wiersze można określać mianem „podróżnych”, jak to sugeruje zapis w bibliotekach i jak zaczynają je określać krytycy? Może dla rozwikłania tego dylematu wartościową będzie publikacja niewielkiego szkicu Krzysztofa Derdowskiego, który powstał na kanwie trzech moich ostatnich zbiorów wierszy.

* * *

 „Bulwar Singera”, „Sprzedawca skowronków” i „Żółty oleander” to trzy książki Dariusza Tomasza Lebiody, będące zwieńczeniem podróży poety do USA, Chin i Iraku. Zawierają wspomnienia spisane prozą i wiersze będące odzwierciedleniem stanu jego emocji i przemyśleń. Niewątpliwie są poważnym osiągnięciem, bo Lebiodzie udaje się pokazać w tych trzech książkach liczne fascynacje i stworzyć spójny obraz świata. W spotkaniu z innymi kulturami autor jest aktywnie poznającym, zaciekawionym tym, co go spotyka. To nie jest turysta przywiązany do hotelu, gdziekolwiek się znajduje, szuka spotkania, uważnie obserwuje, emocjonalnie reaguje na to co się mu przytrafia. Dobrze się chyba też stało, że Lebioda nie jest młodzieniaszkiem, to człowiek dojrzały, Liczący ponad pięćdziesiąt lat. A zatem dostrzegający już w świecie i w sobie samym procesy nieodwołalnego przemijania. Mający za sobą wiele przeżyć i lektur. Nie żywi młodzieńczych złudzeń. Nie bez znaczenia jest i to, że Lebioda jest autorem już trzydziestu zbiorów wierszy. Tworzy od lat osiemdziesiątych. Ma więc doświadczenie w pisaniu, a najkrócej mówiąc nie schodzi poniżej dość wysokiego poziomu poezjowania. Po trzydziestu latach pisania wierszy wie jak się to robi. A przecież przez pierwsze lata swej twórczej drogi był poetą swego pokolenia. W takich tomikach jak „Samobójcy spod wielkiego wozu”, „Najnowszy testament”, „Pole umierającej kraski” opowiadał o młodych ludziach szukających własnej tożsamości, gdzieś pośród ćpania, picia, „Solidarności”. A było to pokolenie wielu przedwczesnych śmierci i psychiatrycznych powikłań. Lebioda odnalazł swój głos osobny, między Nową Falą, a Nową Prywatnością. Nie był jak nowofalowcy polityczny. Nie był jak poeci Nowej Prywatności domowy i zaściankowy. Wykorzystywał swoje najbliższe doświadczenia z blokowiska, z lichej bydgoskiej dzielnicy. Nie eksponował przesadnie własnego losu i doznań. Chciał, jak powiedziałem, być kronikarzem własnego pokolenia. I był. Należę do tego pokolenia i mogę zaświadczyć, że wielu naszych wspólnych znajomych zaćpało się na śmierć, inni popędzili za forsą, gubiąc po drodze to co osobiste i niepowtarzalne. Wiersze podróżne Lebiody, o których chcę tu opowiadać nie zrywają z wyznaczoną przez autora „Płacz, moje pokolenie” poetyką wzmożonej socjologicznej obserwacji, uwrażliwienia na przeżycia innych ludzi.

 AMERYKA I PRZEMIJANIE

Bulwar Singera1Przy pobieżnej, wstępnej lekturze amerykańskiego tomiku Lebiody „Bulwar Singera” czytelnik może się czuć odrobinę zdezorientowany i skonsternowany. Poeta bowiem opisując swoje amerykańskie doznania i doświadczenia nieustannie mówi o przemijaniu i śmierci. Co jest zresztą leitmotivem pozostałych części trylogii podróżniczej. Dlaczego jednak pisząc o kraju chyba najbardziej cywilizacyjnie dynamicznym, kraju nieustannej zmiany i modernizacji, swobodnego rynku, poeta z uporem wraca do problemów przemijania i śmierci. W Ameryce tyle jest ruchu, autostrad, nieba pełnego samolotów. Co u licha nakazuje w tym kraju snuć poecie refleksje o ludzkich ostatecznościach. Dlaczego myśli tyle o przemijaniu i śmierci na ludnych ulicach amerykańskich miast? Poeta wyjaśnia to precyzyjnie w posłowiu do książki, które jest też diariuszem amerykańskiej jego podróży: „Wiele razy w moim życiu znalazłem się w miejscach i sytuacjach, które dawały mi szczęście, rozświetlały moją jaźń, ale też zaraz budziły smutną refleksję: Nie zatrzymasz chwili.” I tu jest ów poetycki pies pogrzebany. Otóż Lebioda tym intensywniej przeżywa przemijalność świata im większe robi on na nim wrażenie. Im świat jest piękniejszy, odwiedzane miejsca fantastyczne, tym boleśniejsze jest to, że człowiek w tym świecie jest śmiertelny i przeminie. Jak każdy rasowy artysta, malarz, poeta, muzyk, Lebioda stara się ocalić piękno chwili, jej egzystencjalną i metafizyczną konsystencję. Ale wie też, że chwili ocalić się nie da, że nieuchronnie przemija. Chwila, tak jak i człowiek – jest śmiertelna. Czas, czas wszystko zmienia, jak słusznie śpiewał Bob Dylan. Możemy wracać do ulubionych miejsc, jeśli będą nam sprzyjały okoliczności, ale przecież będziemy wówczas już choćby odrobinę inni. W międzyczasie umrze nam ktoś bliski, na świecie będą miały miejsce wojny i katastrofy. Dana nam chwila zachwytu nigdy precyzyjnie się nie powtórzy. W amerykańskich wierszach Lebiody dochodzi nieustannie do styku piękna ze śmiertelnością uczestników tegoż piękna. Kartkując na chybił trafił „Bulwar Singera” trafiamy na takie pointy wierszy: tylko tutaj odrodzisz się/ i umrzesz w jednej chwili [Jadąc autobusem z Port Authority]; głęboko tak/ samotnie/ tak/ (…)/ jak mewa wpatrzona/ w toń/ jak sama/ śmierć [Mewa]; życie i życie/ a później/ jednaka/ zawsze osobna/ śmierć [Canal Street] Tym przeczuciom śmierci i grozy przemijania towarzyszy – jak powiedziałem – zachwyt. A zachwyt jest wzmożonym sposobem poznawania świata. To typowe Heideggerowskie połączenie trwogi i zdziwienia. Trwoga Heideggera, jak wiadomo, jest dogłębnym przeżyciem własnej śmiertelności i pojawia się po uprzednim otwarciu się podmiotu na bycie. Trwoga ani otwartość na bycie nie pojawią się u kogoś, kto właśnie zastanawia się, czy wziąć kredyt lub co zjeść na kolację. Trwoga jest stanem poetyckiego poznania. I owo poetyckie poznanie prowadzi często do daleko idących wniosków metafizycznych, o których Lebioda we wspomnianym posłowiu powiada tak: „Patrzę na stada, zawoje, zwałowiska chmur. Myślę o sile, o Istocie, która to stworzyła. Czyż jakakolwiek religia zdoła oddać wielkość i ogrom stworzenia? Czy jakaś postać boska, mająca rodowód ludzki, obdarzona ludzkim ciałem i ludzkim wyglądem zdoła udźwignąć monumentalny charakter ziemskiej kosmogonii?” Odpowiedzmy: raczej nie, nie zdoła. Poeta też, w moim przekonaniu, udziela sobie takiej właśnie odpowiedzi i dlatego w swoich wierszach tropi raczej ową siłę stwórczą, dającą wszystkiemu trwanie i przemijanie, niż osobowego Boga czy bogów. I dlatego tak fascynują go wielkie przestrzenie i ekspansje ludzkich dążeń. Ta siła jest wszędzie. W przygodnie spotkanej w samolocie Murzynce, w starym Żydzie widzianym w Nowym Jorku, ale także w źdźble trawy wyrastającym na chodniku, no i w ptakach, które są prawdziwą obsesją poety. Będę o tej obsesji, fascynacji jeszcze pisał przy okazji chińskich wierszy Lebiody, tu jednak chcę odnotować to szczególne zauroczenie ptakami. W posłowiu nieustannie czytamy: „Podziwiam atlasy ptaków, leksykony i encyklopedie i inne książki o nich (…) Nigdy do tej pory nie widziałem tego ptaka na żywo i robi on na mnie kolosalne wrażenie (…) Tuż przy brzegu, pływają kaczki krzyżówki (…) Droga wiedzie przy rzece, więc w milczeniu podziwiam nowe widoki, zauważam sporo wodnych ptaków.” Dlaczego akurat ptaki tak fascynują poetę? Bowiem niepoznawalna jest tajemnica ich wędrowania. Z gruntu nieludzka zdolność przemieszczania się w powietrzu. Lebioda podejrzewa, że ptaki mają jakąś wiedzę o świecie niedostępną dla ludzi. Nie werbalną oczywiście, ale jest im dostępna oczywistość istnienia, która przed człowiekiem się skrywa. I poeta napisze na przykład tak: i oko ptaka uważnie sondujące/ obszar nieistnienia/ [Strumień. Kos. Nieistnienie] Przypuszczam, że Lebiodzie bliskie jest zawołanie Chrystusa, który zalecał ludziom by byli jako ptaki, co skrupulatnie zrelacjonował św. Mateusz w swej Ewangelii: „Przypatrzcie się ptakom w powietrzu (…) Ojciec wasz niebieski je żywi. Czyż wy nie jesteście ważniejsi niż one. Kto z was przy całej swej trosce może choćby jedną chwilę dołożyć do wieku swojego życia” Autor wróci do tego Chrystusowego nauczania w opowieści o porcie Clearwater, w którym cumują jachty amerykańskich bogaczy, a obok przysiadają pelikany. I powie poeta o tej sytuacji bogatych ludzi i ptaków: biedne i dostojne/ suszą pióra/ spoglądają/ na ludzi/ bogactwo/ i ubóstwo/ Ludzie/ i pelikany [W Clearwater] Ludzie w tym zestawieniu stracili naturalność i wolność, mają jachty i konta w banku, ale wolności nie mają. To ptaki są w tym wierszu na miarę darowanego istnienia, a ludzie są grą rynku, kursów walut i mód.

 CHIŃCZYCY I PTAKI

Sprzedawca skowronkówNajbardziej egzotyczną wydaje się podróż poety do Chin. Jej pokłosiem jest książka ”Sprzedawca skowronków”. Lebioda był w Chinach dwa razy – w 2009 roku. Widział Wyżynę Tybetańską, Pekin, Chiński Mur i wiele innych zajmujących miejsc. Zastanawiające, że najbardziej fascynowały go podczas chińskich podróży spotkania z ludźmi. W ich twarzach, gestach wypatrywał oryginalności i niezwykłości. I znajdował. Ta optyka nastawiona na spotykanych ludzi jest zresztą silnie obecna w całej podróżnej trylogii Lebiody Poeta stworzył też znakomite portrety zbiorowe Chińczyków: W tym kraju żyją pokorni ludzie zapatrzeni/ w swoje myśli/ dalecy jak wzgórze niknące/ we mgle/ i bliscy jak śpiew ptaka w bambusowych/ zaroślach/ (…) jadą do pracy na rowerach siadają w parkach/ przystają i gimnastykują się patrząc/ na wschodzące słońce [Chińczycy]. Te socjologiczno-psychologiczne obserwacje autor wzmacnia portretami pojedynczych ludzi, których spotyka podczas swojej wędrówki. I powtórzę – jest tu wierny swojej poetyce stworzonej na początku lat osiemdziesiątych. Skrupulatnie odnotowuje dostrzeżone zachowania ludzi. Tropi cierpliwie ich odmienność i oryginalność. Czytając te wiersze ma się mocne przekonanie, że Lebioda zwyczajnie lubi spotykanych ludzi. Chce się od nich jak najwięcej dowiedzieć, chce się od nich uczyć, jest otwarty na ich przeżycia. I dzięki temu osiąga wysoki poziom przesłań humanistycznych. Ludzie dookoła, owi często anonimowi Chińczycy borykają się z samotnością i śmiercią. Są, ni mniej ni więcej, tylko towarzyszami wędrówki poety do wyznaczonego mu przez los kresu. Wierzą w innych bogów, mówią trudnym dla Europejczyka językiem, ale są zadziwiająco do nas podobni, bowiem ból, cierpienie są doświadczeniami uniwersalnymi, łączą ludzi wszystkich nacji i kontynentów. Szukanie tego braterstwa i wzajemnego zrozumienia jest niewątpliwie celem, który stawiał sobie Lebioda pisząc swoje książki podróżne. Idzie o przekazywanie sobie człowieczeństwa, wbrew i mimo różnic kulturowych. W dzisiejszym globalnym świecie żyjemy coraz bliżej siebie: ludzie, narody, nacje i kultury. Różnorodność nie musi prowadzić do konfliktu i braku zaufania. Przeciwnie, może wzbogacać i uzupełniać. Nie unikniemy spotkania z innymi kulturami. Inny jak widzieli go Levinas i Buber jest problemem i zadaniem pierwszoplanowym współczesnej kultury. Wiele tu żalów i pretensji. Europejczycy przez kilka stuleci byli okupantami w wielu afrykańskich i azjatyckich krajach. Dziś natomiast muzułmanie nie potrafią współżyć kulturowo z europejską odmiennością. Lebioda jest wyczulony na tę problematykę i chce Innego zobaczyć w całej krasie i odmienności. Stara się z tą odmiennością współżyć. We wszystkich trzech podróżnych książkach pokazuje Innych jako problem, ale też nadzieję wzbogacenia własnego świata. Spotkanie z odmiennymi, silnymi kulturami jest nie tylko zagrożeniem, ale też szansą rozwoju. Ot, Lebioda napisze na przykład przejmujący wiersz o żebraczce w świątyni Tao: Ta drobna kobieta z blaskiem urody na pomarszczonej/ twarzy żyła już tutaj wiele lat przed moim/ urodzeniem/ (…) teraz stoi na schodach wiodących/ do figury złotego słonia/ i prosi o święte juany/ (…) jeszcze chwila a odwieczne/ Chiny zgasną dla niej/ na zawsze [Żebraczka w świątyni Tao]. Chińczycy, jak może żaden inny naród, mają właściwości masy, o których tak przekonywająco pisał Elias Canetti w książce „Masa i władza”. Lebioda chętnie wydobywa z tej masy poszczególnych ludzi – a to młodziutkie prostytutki, a to dzieci, które obdarowuje drobnymi monetami, a to wysokiego boya hotelowego, sprzedawcę skowronków. Raz po raz jednak Chińczycy skupiają się mu w niepokojącą masę, jak w wierszu „Już dudnią kroki”: Słyszę jak dudnią kroki/ to armia pierwszego/ cesarza rusza/ na podbój/ wieczności (…) to armia pierwszego/ cesarza maszeruje/ przez tysiąclecia. Lebioda ma, jak powiedziałem już wyżej, ewidentnie obsesję ptaków. Pisze o nich bez przerwy: „Kruki nad Chińskim Murem”, „Wrona na platanie”, „Pekińskie sroki”, „Chiński wróbel”, „Dudki”. O co chodzi z tymi ptakami? Otóż dla Lebiody chińskie ptaki o których pisze równie chętnie jak o ptakach spotykanych w USA, są czymś pośrednim między ciężką, toporną materialnością człowieka, a duchową lekkością. Człowiek przywiązany do ziemi, nie potrafiący latać, uwikłany w historię, politykę, biznes i zbrodniczy jak może żadne inne zwierzę na świecie, nie ma lekkości i swobody ptaków. Ptasie loty są emanacją wolności i swobody. Ptaki są też świadkami naszego nieporadnego życia: W tym mieście fruwa wiele srok – całymi stadami/ i pojedynczo ale nikt nie zatrzymuje wzroku/ na czarno-białych szatach/ a one uważnie śledzą ludzkie ruchy – patrzą na/ przechodniów i na dalekie kształty zakazanego/ miasta [Pekińskie sroki] Dlatego poeta tak intensywnie przeżywa swoje podróże samolotem. Lot czyni sytuację człowieka podobną do tej w jakiej znajdują się ptaki. I wywołuje nieodmiennie w tej poezji silne doznania metafizyczne: Samolot wzniósł się do/ świata lotnych kształtów/ (…) mógłbym tak lecieć/ bez końca/ mógłbym tak istnieć/ bezcieleśnie/ mógłbym tak mknąć/ w sobie i poza sobą [Chmury nad Pekinem]. Oprócz ptaków, Chinek i Chińczyków, uwagę poety podczas jego dalekowschodniej wyprawy przykuwają rośliny i krajobrazy, które zawsze wywołują osobiste refleksje na temat losu i przemijania. Wielkie chińskie wyżyny i góry, widok z okna na milionowy Pekin wywołują nieuchronnie refleksje na temat przemijania i wartości życia. Czymże jest nasze życie wobec ogromu świata i kosmosu? Czymś nieważnym? Czymś o co jednak warto się troszczyć: Jestem cząstką planety/ pyłem kosmosu/ mój byt wypełnia pustkę/ w pradawnej materii [Poranny wiersz w hotelu Xiyuan]

 IRACKI ŚMIETNIK I KURDOWIE

LebiodaZoltyOleander-OKL-OK.indd1Trzecią książką z cyklu podróżnego jest „Żółty oleander”. To efekt podróży Lebiody do Iraku, Kurdystanu i Babilonu. W książce tej poeta zamieścił wiele wierszy odnoszących się do polityki i historii. Irak to kraj ciężko doświadczony przez wieloletnie rządy Saddama Husajna. I późniejszą wojnę z USA. W tym kraju poeta spotyka liczne dowody zbrodni reżimu Husajna. Zwraca w kilku wierszach uwagę na to, że zniszczenia moralne, które niesie ze sobą każda dyktatura są długotrwałe i trudno jej zlikwidować. Śmierć dyktatora jest zaledwie początkiem odnowy i powracania do życia całego narodu. I jest tak: Kraj jak śmietnik – trzeba go oczyścić/ zebrać brudy papiery puste butelki/ i plastikowe torby/ trzeba powybijać armie wielkich szczurów/ pewnych siebie jak Nabuchodonozor [Iracki śmietnik]. Kraj o wspaniałej historii pełnej wielkości i grozy nie może podnieść się po krwawej dyktaturze. Obecni są jeszcze ludzie Saddama z partii BASS. Na ulicach irackich miast wybuchają bomby. Ludzie z trudem organizują sobie życie po totalitarnej traumie. Chaos i dezorientacja. Lebioda z troską pisze o tym stanie arabskiego państwa: Powiedz mi przyjacielu co stało się/ z narodem arabskim?/ (…) Dlaczego twój kraj/ wygląda jak śmietnik cywilizacji?/ Powiedz mi przyjacielu gdzie/ podziała się duma szejków/ i emirów (…) Kto zabił światło w oczach/ dzieci Bagdadu Ramallah/ i Kirkuku? [* * * Powiedz mi przyjacielu…] Z dużą estymą pisze poeta o Kurdach i Kurdystanie. Górale kurdyjscy jawią się mu jako ludzie dzielni, instynktownie szukający wolności i prawa do samostanowienia. To ludzie odważni, bez reszty oddani świętej sprawie wolności. Lebioda chętnie opowiada o takich ludziach, a przypomnę, że Kurdowie stanowią mniejszość narodową w trzech krajach: w Turcji, Iraku i Iranie. I są tam prześladowani. W ostatnim czasie śmiertelnym niebezpieczeństwem dla Kurdów jest także Państwo Islamskie. Mimo tych niedogodności i trudności Kurdowie jawią się Lebiodzie jako ludzie niezłomni. I poeta tak napisze o pewnym starym Kurdzie: ból który czuję w piersiach nazywa się/ Kurdystan/ ból który rozrywa mojej serce/ nazywa się wolność [Stary Kurd] Myślę, że Lebioda, jest szczególnie predysponowany do pisania takich właśnie wierszy o dzielności i walce o niepodległość. Ta poezja wpisuje się w polską tradycję poezji patriotycznej i niepodległościowej. Zaletą wierszy Lebiody o aspiracjach narodowych i niepodległościowych Kurdów jest niewątpliwie pewna powściągliwość. Poeta nie histeryzuje, nie epatuje grozą, ani łatwymi wzruszeniami. Opowiada o Kurdach w sposób powściągliwy i męski. Powiada o ofiarach kurdyjskich tak: nikomu nie wolno zabijać/ a zamordowano cały naród/ nikt nie ma prawa/ odbierać oddechu/ a zdławiono wielki/ Kurdystan [* * * O płaczcie piaszczyste zbocza]. A warto chyba zwrócić też uwagę i na to, że poeta, pisząc wiersze o Kurdach, nie traci perspektywy indywidualnej, osobistej śmierci. Tu każda śmierć, każde cierpienie są osobistą sprawą ludzi o których autor pisze. Lebioda indywidualizuje śmierć – z masowych grobów, które pozostawił po sobie Saddam dobywa osobiste losy, tych którzy zginęli. Rolą poety zdaje się tu być chęć przywrócenia osobistego charakteru śmierci. Najkrócej mówiąc – każdy człowiek umiera w samotności. Wrzuconym do zbiorowych mogił poeta przywraca człowieczeństwo, nie godząc się na to, żeby ich śmierć opisywać w liczbie mnogiej i jako proces zbiorowy: widziałem chłopca/ o czarnych oczach/ i białych zębach/ jak przywiązali go do/ słupa i czarną opaską/ odgrodzili od świata/ w plutonie egzekucyjnym/ stali koledzy ze szkoły/ i boiska [Łoże tyrana]. Te zapiski to zaledwie rekonesans po trzech udanych książkach Lebiody o podróżowaniu. Mam nadzieję, że stanowić one mogą zachętę dla potencjalnych czytelników tej poezji. Odnotujmy też i to, że we wszystkich trzech książkach autor zamieścił pokaźną ilość zdjęć z podroży o których opowiada. Te zdjęcia często wprost odnoszą się do tego o czym pisze on w swoich wierszach.

 __________________

Dariusz Tomasz Lebioda, Bulwar Singera, Biblioteka „Tematu”, Bydgoszcz 2012. Dariusz Tomasz Lebioda, Sprzedawca skowronków, Biblioteka „Tematu”, Bydgoszcz 2013. Dariusz Tomasz Lebioda, Żółty oleander, Biblioteka „Tematu”, Bydgoszcz 2014.

« Older entries

%d blogerów lubi to: