STO WIERSZY POLSKICH (XXVII)

Julian Przyboś (1901-1970) postrzegany jest jako poeta nowoczesny i ma to przede wszystkim związek z jego udziałem w wystąpieniach Awangardy Krakowskiej. W jego przedwojennej twórczości widać ogromny wpływ teorii Tadeusza Peipera, a utwory często dotyczą mozolnego procesu twórczego. Charakterystyczny wtedy jest specjalnie unaukowiony język, który z biegiem lat „złagodnieje”, a miejsce „cywilizacji” i „miasta” zajmą liczne pejzaże i ulotne refleksje. W wierszu pt. Równanie serca rozgrywa się znamienna walka – świat ludzki został zduszony przez manifestacje zbuntowanych ludzi, którzy nie godzą się na triumfy odchodzącej epoki i pod jej symbole (triumfalne bramy) podkładają dynamit. W poezji polskiej wskazać można cały nurt „liryki wybuchowej” (na czele ze Stanisławem Grochowiakiem), w której poeci demolują rzeczywistość (podkładają dynamit), a potem ze szczątków, fragmentów, specjalnie spreparowanych elementów, tworzą nową jakość znaczeniową. Przyboś czuły jest na wszelką defragmentację i patrząc na siebie z boku, pyta o własny status, a potem określa siebie jako wygnańca ptaków, co można interpretować jako wydalenie z natury, z sielskości dzieciństwa i dojrzewania w wiejskim pejzażu, pośród prostych ludzi. Pisanie wierszy – to także charakterystyczna cecha tej liryki – staje się zamiennikiem pracy fizycznej na roli albo robociarskiego trudu w fabryce. Wiersze mają swój ciężar gatunkowy i gdy pojawiają się na papierze, pisane na stole, powodują, że mebel ów przebiera swą miarę i stają się ciężkie jak czołg, który ma ruszyć do ataku. Oto surrealizm poetycki Przybosia, który potrafi z pierwiastkowego obrazu wysnuć metaforę techniczną, nadać jej określony kierunek i spowodować, że świat traci swoją stabilność. Czołg jest wielkim zagrożeniem w rzeczywistości ludzkiej i sytuować go należy w sąsiedztwie „wybuchu” i „dynamitu”, a jeśli – w przenośni – pojawia się na stole, to musi go przeważyć i spowodować, że realność natychmiast zsunie się na bok, w stronę fantasmagorii.

Po eksplozji pojawiają się pożary zewnętrzne, ale też w ciele poety trwa rewolucja i serce staje się napastnikiem – atakuje mię prędzej­ – przyspiesza rytm i twórca musi w jakiś sposób na to reagować. Ale jak to robić? Jak złagodzić napór świata po nieustających eksplozjach, gdy szrapnel pęka ze słupów latarni i światło wdziera się do świata ławą, a wszystko razem ma dynamikę żołnierskiej pieśni. Tak świat rzęzi w poecie, tak życie staje się batalią bez końca, ciągłym zadawaniem ran delikatności i lekkości. Dzień mija w obliczu zagrożeń wojennych: czołgów, eksplozji uzbrojonych żołnierzy, pożarów i ekspansji światła, w którym wszystko widać nadwyraziście. Przyboś zauważa, że w jaskrawym blasku wszystko rudzieje i tworzy olśniewającą metaforę: Z rudej trawy zjeżyły żebra poległych darń, co znaczy, że rzeczywistość została na chwilę pokonana, przygnieciona przez eksplodującą wyobraźnię. Trawa zyskała walor ludzki, jej źdźbła przedzierzgały się w żebra, a rozległe jej przestrzenie (darń) poległy jak żołnierze w walce. Tego rodzaju antropomorfizacja pozostaje w zgodzie z wcześniejszymi metamorfozami świata, w którym – jak we śnie – wszystko jest możliwe i nic nie ma trwałych podstaw. Poeta dostrzega rozchybotanie przestworu, jego trupi poblask, a nade wszystko jego dziwną ulotność, nietrwałość, fragmentaryczność. Ciało ludzkie, przy nieustannych bataliach serca i innych narządów próbuje bronić się przed dekonstrukcją, ale wiedza o mechanizmach życia nie pozwala zapomnieć o przelewaniu się płynów ustrojowych w arteriach, o pulsowaniu tkanek i chemicznym niszczeniu materii pokarmów. To jest wojna, którą dostrzec może umysł nadwrażliwy – to walka o kształt ludzki i niezależność wyobraźni, bliższej duchowi, stale dążącej do wyzwolenia.

Poeta podkreśla swoją żywotność pośród miasta, ale przecież jest to zarazem wskazywanie, że otaczają nas powidoki aglomeracji i stołów, czołgów i uzbrojonych żołnierzy: Żywy idę miastem będącym, a już tylko byłym. Byt i niebyt, istnienie i odsunięcie ku ułudzie – oto wyznaczniki poezji Juliana Przybosia, twórcy zmagającego się z materią świata i wciąż eksperymentującego na niej. To jest owo – raz jeszcze akcentowane – wygnanie z rewirów ptasich, z ogrodów ukazujących dalszy kontekst – kosmiczny, lunarny i antropomorficzny, będący obrazem księżyca na nowiu i ciernia, czyli obietnicy bolesnej rany. A przy tym wszystkim – o ironio naszej rzeczywistości! – ludzki byt i jego świadomość wcale nie są konieczne, by trwało istnienie zinterioryzowanych przestrzeni, bo Świat beze mnie się spełnia wolny i bezczuły/ i tylko liści jesiennych opada na głowę laur. Jakże przerażająca jest owa   b e z c z u ł o ś ć   świata, który bez względu na „ofiary” chwil, na panoszącą się śmierć i postępujący wciąż rozkład, podąża do przodu, ubierając się w kostiumy nowych pór roku. W takim rozumieniu spadające z drzew liście stają się błazeńskim laurem poetyckim, ale też potęgują moc słowa, przydają mu tragicznej głębi. Poeta wie, że ten napór natury i wewnętrznej batalii organizmu ma swój cel i określa go jednoznacznie:  …abym już nigdy nie ucichł. To metafora nieśmiertelności w słowie, która jest taką samą ułudą jak wszystko wokół, bo przecież nie można zatrzymać kosmicznego zegara, który ruszył w chwili wielkiej eksplozji i stanie, gdy słońce eksploduje po raz ostatni.  Cóż zatem zostaje twórcy nadwrażliwemu, cóż ma robić awangardysta, który doświadcza też wielkiej łagodności, a wspomnienia dzieciństwa i wsi nie pozwalają mu ostatecznie wysadzić świata z podstaw? Zostaje obietnica: każdą kieszeń obróciłbym w gniazdo dla jaskółek/ odlatujących od ludzi – tylko i aż obietnica. Zapatrzenie, które uświęca każdą cząstkę przestrzeni i przekonanie, że żył realnie, dotykalnie, prawdziwie… zanim okryły go żebra poległych darń… Patrzył i czuł, a nade wszystko rozumiał więcej i lepiej od innych śmiertelników.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

%d blogerów lubi to: