KSIĄŻKI NAJWAŻNIEJSZE (XVII)

Maugham_retouched

William Sommerset Maugham (1894–1965) należy do grona najwybitniejszych pisarzy angielskich dwudziestego wieku. Jego bogata twórczość charakteryzuje się niezwykłą przenikliwością i różnorodnością, a także zmiennością oryginalnych przestrzeni, w których rozgrywa się akcja poszczególnych utworów. Autor szybko stracił rodziców i był wychowywany przez krewnych, podejmując naukę w King’s School w Canterbury oraz na uniwersytecie w Heidelbergu, gdzie studiował literaturę, filozofię i germanistykę. Ostatecznie zdobył dyplom lekarski, ale nigdy nie podjął pracy w zawodzie, poświęcając się w pełni literaturze. Osiadł we Francji, gdzie leczył powikłania po gruźlicy, biedując i borykając się z licznymi problemami egzystencjalnymi. Dopiero opublikowanie sztuk teatralnych, które przyniosły mu wielki sukces, radykalnie odmieniło jego życie i pozwoliło wejść do brytyjskiej elity intelektualnej. Te kontakty zaowocowały także w inny sposób, bo zatrudniono go jako agenta wywiadu i wysłano w 1917 roku z misją specjalną do Rosji. Jako wywiadowca i cichy destruktor polityki wewnętrznej Kraju Rad się nie sprawdził, ale sporo wtedy pisał. W tym samym czasie poznał Amerykanina F. G. Haxtona, który został jego homoseksualnym partnerem aż do 1944 roku, kiedy to zmarł. Maugham był biseksualistą i oprócz kontaktów z przyjacielem, utrzymywał związek z projektantką wnętrz Maud Gwendoline Syrie Wellcome, która najpierw tolerowała jego przygody z mężczyznami, wyszła za niego za mąż i spłodziła z nim córkę Elizabeth Mary, ale po jedenastu latach nie wytrzymała tej dwoistości i rozwiodła się z pisarzem. W 1928 roku Maugham kupił dom na Riwierze Francuskiej, skąd odbywał liczne podróże po świecie, najpierw liniowcami parowymi, a potem samolotami, przywożąc za każdym razem bogaty materiał literacki i wspomnieniowy, tym bardziej, że wybierał egzotyczne zakątki świata. Zmarł w wieku siedemdziesięciu jeden lat i zażyczył sobie, by jego ciało skremowano, a prochy rozrzucono w rosarium przy Katedrze Canterbury, w hrabstwie Kent. Do chwili śmierci, na podstawie jego powieści, opowiadań i dramatów, zrealizowano trzydzieści pięć filmów, w których zagrało wiele gwiazd hollywoodzkich, między innymi Rita Hayworth, Joan Crawford, Bette Davis, Gloria Swanson, Greta Garbo, John Gielgud, Edward Norton, Sean Penn. Osiągnąwszy tak wielki sukces komercjalny, mógł Maugham wieść spokojne życie, tworząc nowe utwory i publikując je w najlepszych oficynach wydawniczych.

Samoa_PagoPago_Harbor_Samoa_NPS.rsz-768865

Pago Pago

Opowiadanie Maughama pt. Deszcz wymieniane jest pośród największych osiągnięć tego gatunku w literaturze światowej. Jego akcja rozgrywa się w Polinezji, a konkretnie, na spowitej w deszczu wyspie Tutuila, gdzie usytuowało się miasto Pago Pago. Wyspa i osada wchodzą w skład Samoa Amerykańskiego, archipelagu leżącego tuż przy linii zmiany daty, mającego przeszłość wulkaniczną. Bohaterowie opowiadania Maughama płyną statkiem do Appi, stolicy Samoa Zachodniego, ale z powodu epidemii cholery muszą zatrzymać się w Pago Pago, które na początku dwudziestego wieku jest jeszcze niewielką mieściną z kilkoma budynkami użyteczności publicznej i dość chaotyczną zabudową mieszkalną. Misjonarska para Davidsonów i małżeństwo MacPhailów zapoznaje się na statku i z konieczności musi ze sobą spędzać też wiele czasu na lądzie, z powodu przymusowego postoju. Alec MacPhail jest lekarzem, a Alfred Davidson należy do elity misjonarskiej świata, przepełniony poczuciem misji i głęboko wierzący, że Bóg kieruje każdym jego krokiem. Pomiędzy mężczyznami dochodzi do kontrowersji na tym punkcie, gdyż doktor jest liberałem, a duchowny chce radykalnie wpływać na obyczaje i wierzenia krajowców. Żony są tutaj tylko tłem dla rozgrywek pomiędzy mężczyznami i w opowiadaniu występują ledwie pod nazwiskami, bez imion, prezentują też najczęściej postawę bierną, a ożywiają się tylko w sytuacjach, gdy muszą opowiedzieć się po stronie swoich partnerów. Maugham wspaniale komponuje dialogi pomiędzy nimi, choć nie stroni od soczystych opisów wysp Oceanii: Wąski pas srebrzystego wybrzeża przechodził raptownie w wysokie zbocza, porosłe bujną roślinnością. Palmy kokosowe, tworzące zieloną gęstwinę, schodziły prawie nad wodę. Wśród nich widniały chaty samoańskie z trzciny. Tu i ówdzie bielał kościółek. (W. Somerset Maugham, Deszcz, Warszawa 1967, tłum. Janina Sujkowska, s. 5) Jak refren wracają opisu deszczu, który bywa w tej części świata bardzo gwałtowny, rzęsisty i może depresyjnie wpływać na usposobienie ludzi. Pora deszczowa zmusza bohaterów do przebywania w pokojach na piętrze, które im wynajmuje drobny kupiec Horn, ale ich spokój jest stale zakłócany przez Sadie Thompson, dziewczynę, która przypłynęła wraz z nimi i natychmiast zaczęła przyciągać do swojego pokoju żądnych uciech marynarzy i podróżnych.

Rain cover.AmazonBooks_-horz

Dla rozmodlonego misjonarza Davidsona i jego purytańskiej żony nie do przyjęcia są nieustające zabawy przy gramofonie, głośne krzyki, śpiewy i innego rodzaju odgłosy. Choć doktor MacPhail próbuje łagodzić sytuację, to jego żona i pani Davidson stają po stronie duchownego i swoimi komentarzami popychają go do rozwiązań radykalnych. W końcu zbiega on na dół, przewraca patefon i terroryzuje licznymi groźbami dziewczynę, która początkowo nic sobie z tego nie robi. Przenikliwość mężczyzny jest jednak ogromna, a repertuar jego chwytów, wyćwiczony w poprzednich miejscach pracy misjonarskiej, szybko zmienia sytuację. Davidson domyśla się, że dziewczyna uciekła z domu poprawczego w San Francisco i utrzymuje się z prostytucji, ani myśląc o zmianie sposobu życia. Maugham ukazuje ten konflikt jako konfrontację dwóch postaw i dwóch strategii działania, spośród których jedna okazuje się chybiona, a druga – choć wydawać by się mogło od samego początku skazana na porażkę – triumfuje. Dziewczyna, zastraszona przez misjonarza, udaje przed nim, że się ukorzyła i zgadza się wrócić do San Francisco, by odbyć tam karę więzienia. On, nie podejrzewając podstępu starego jak świat, chodzi do niej coraz częściej, modli się za nią i ewangelizuje ją coraz gwałtowniej. Może ten spektakularny sukces – w który wierzy bezdyskusyjnie – powoduje, że odrzuca dotychczasowe obostrzenia moralne i coraz bardziej zbliża się do dziewczyny. Choć Maugham prezentuje go jako człowieka konkretnego, rygorystycznie realizującego swoje założenia, a nade wszystko uduchowionego i owładniętego manią sprowadzania na dobrą drogę tych, którzy w życiu pobłądzili, to finał jest zaskakujący. Pewnego ranka przygodni Polinezyjczycy znajdują na plaży ojca Davidsona z gardłem podciętym od ucha do ucha i brzytwą w dłoni. Samobójstwo widać było jedynym wyjściem dla złowieka, który pragnął krzewić wiarę i postępować zgodnie z nakazani ewangelicznymi, a przegrał w konfrontacji z tanią dziwką, dziewczątkiem urodziwym, ale pustym jak łupina kokosowego orzecha. Jej komentarz na końcu opowiadania nie pozostawia wątpliwości do czego doszło w pokoju Sadie Thompson: Wy, chłopy! Wy, wstrętne świnie! Wszyscy jesteście jednakowi! Świnie! Świnie!

Dom w Pago Pago, w którym zamieszkała Sadie  Thompson

Dom w Pago Pago, w którym zamieszkała Sadie Thompson

Maugham nie był jedynym pisarzem, który odwiedził wyspy Samoa, bo przecież ostatnie lata życia spędził tam Robert Louis Stevenson, który został tam też pochowany u stóp Mount Vaea. Podczas II wojny światowej, podczas walk na Pacyfiku, przebywał tam też wielki pisarz amerykański James A. Michener, który swoje wrażenia i refleksje wykorzystał w zbiorze pt. Opowieści południowego Pacyfiku (1947). Maugham popłynął na Samoa z Honolulu parowcem Sonoma, a w podróży tej towarzyszył mu jego homoseksualny partner Haxton. Był to rok 1920 i to właśnie im przydarzyła się kwarantanna w Pago Pago, wykorzystana potem jako oś opowiadania o triumfie prostytutki nad pruderyjnym misjonarzem. To miała być romantyczna podróż kochanków na Tahiti, ale zagrożenie cholerą spowodowało, że musieli zatrzymać się na spowitej w deszczu wyspie Tutuila. Opowiadanie angielskiego pisarza od samego początku zafascynowało czytelników i stało się szybko kanwą trzech filmów. Byli też tacy, którzy zarzucali autorowi naciąganie faktów i demonizowanie męskiego popędu, dla którego nie ma żadnych barier. Odbierano je też jako zjadliwą krytykę działalności misjonarskiej, która często przeradzała się w ciąg haniebnych podstępów i lokalnych wojen. Triumf Sadie nad Davidsonem został tak plastycznie i wiarygodnie opisany, że wywołał ogromną dyskusję natury religijnej. Pytano o sens ewangelizacji w kontekście pierwotnych instynktów ludzkich, a szczególnie zachowań seksualnych ludów pierwotnych, wspólnot plemiennych, żyjących przez tysiąclecia w krainach odciętych od świata. Wytworzyły one własne techniki erotyczne, jakże odmienne od tego, co proponowali misjonarze z Zachodu, nie stroniące od innowacji i zabaw pod wpływem alkoholu lub narkotyków. Te zwyczaje opisał dogłębnie wspaniały polski antropolog Bronisław Malinowski w swoich źródłowych pracach, przede wszystkim w dziele Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji (1929). Choć prace te dotyczyły zachowań i zwyczajów mieszkańców Wysp Trobiarandzkich, to leżą one mniej więcej na tej samej szerokości geograficznej co wyspy Samoa i erotyka rdzennych mieszkańców tego archipelagu była podobna. Pastor Davidson krytykuje zawzięcie te zachowania, w czym wtóruje mu przekonana o jego świętości żona. Wszystko wszakże zostaje zburzone przez seksapil Sadie Thompson, a duchowny, nie mogąc znieść swego – jak to nazywa dziewczyna – ześwinienia, w drastyczny sposób odchodzi z tego świata, uznając, że wieczne potępienie będzie karą stosowną do jego przewiny.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: